انتقام و #خونخواهي در قرآن و سنت



❓آیا داشتنِ روحیه انتقام ممدوح است یا مذموم؟

🔻شارع هيچ تشويقي به #انتقام نكرده است

نگاه قرآنی و روایی به مسئله #انتقام و عفو
♻اگر با خطبه «مُتَّقِین» (خطبه هَمّام) در نهج‌البلاغه آشنا باشید، می‌دانید که وقتی همام از #امیرالمؤمنین علی (عَلَیْهِ السَّلَامُ) خواست تا اوصاف پارسایان را برای او توصیف کنند (خطبه ۱۹۳)، حضرت در بیان این اوصاف به این فراز رسیدند:
«إِنْ بُغِیَ عَلَیْهِ صَبَرَ حَتَّی یَکُونَ اللَّهُ هُوَ الَّذِی یَنْتَقِمُ لَهُ». یعنی انسانِ باتقوا، اگر مورد ظلم و تعدی قرار گیرد، صبر پیشه می‌کند تا خداوندِ متعال شخصاً برای او انتقام بگیرد.
یکی از بارزترین ویژگی‌های متقین این است که خود رأساً اقدام به انتقام نمی‌کنند، کینه‌توزی نمی‌کنند و به‌دنبال خونخواهیِ شخصی نیستند.
همچنین مرحوم علامه طباطبایی در «سُنَنُ النَّبِیِّ» و در تفسیر «الْمِیزَانُ» روایتی نقل می‌فرمایند که:
«إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) لَمْ یَنْتَقِمْ مِنْ نَفْسِهِ مِنْ أَحَدٍ قَطُّ»؛
یعنی سیره قطعیِ #پیامبر اکرم (صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) این بود که هرگز برای شخصِ خودش از احدی انتقام نگرفت و در برابر مظالم، همواره عفو و گذشت می‌فرمود.

🟢ممکن است این شبهه در ذهن شما فضلا خطور کند که خداوند در قرآن کریم اجازه انتقام و مقابله به مثل داده است؛ مانند احکام « #قصاص».
بله، مصالحِ اجتماعیِ امت ایجاب می‌کند کسی که به حقوق دیگران تعدی کرده، #مجازات شود؛ اما همان شارع مقدسی که اجازه قصاص داده، ما را ترغیب کرده است که از اجرای آن صرف‌نظر کرده و #عفو کنیم.
این دو مفهوم در قرآن در کنار یکدیگر قرار دارند.

🔺 در آیه ۱۷۸ سوره مبارکه بقره خداوند می‌فرماید:
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصَاصُ فِی الْقَتْلَی». این بخش مربوط به اصل تشریعِ قصاص است. اما در ادامه همین آیه می‌فرماید: «فَمَنْ عُفِیَ لَهُ مِنْ أَخِیهِ شَیْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَدَاءٌ إِلَیْهِ بِإِحْسَانٍ». دقت بفرمایید! خداوندِ متعال قاتل را «برادر» خطاب می‌کند تا به قضیه جنبه عاطفی ببخشد؛ گویی می‌فرماید آیا انسان از برادرِ خودش هم انتقام می‌گیرد؟
👌👌 پس در همان آیه‌ای که حکم #قصاص مطرح است، تشویقِ اصلی بر #عفو و گذشت قرار دارد.

🔺همچنین در آیه ۱۲۶ سوره نحل می‌خوانیم:
«وَ إِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ»؛ اگر ظلم و آزاری به شما رسید، دقیقاً به همان اندازه (تلافی و مقابله به مثل) عقاب کنید.
اما بلافاصله در ادامه می‌فرماید: «وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَیْرٌ لِلصَّابِرِینَ»؛ اما اگر خویشتن‌داری کنید و صبور باشید، برای شما بهتر است.
👌ما نباید آیات الهی را تقطیع کنیم؛ این پیوست‌ها در ذیلِ همان آیاتی است که جوازِ مقابله به مثل می‌دهند. بدیهی است که #مقابله_به_مثل باید به‌عنوان یک حقِ شرعی و قانونی رسمیت داشته باشد، والّا جنایتکاران تمام دنیا را به تباهی می‌کشند؛
اما در مقامِ عمل، شارع هیچ #تشویقی به اجرای آن نکرده است.

از سخنراني ايت الله سروش محلاتي -محرم 1405

كلمات كليدي: انتقام عفو خونخواهي قصاص