|
|
فتنه به معنای آشوب گری و جوسازی و ایجاد فضای شبهه انگیز
منظور از فتنه در اینجا اغتشاش و آشوبی است که سبب اختلال در نظم امور، و اضطراب در شرایط موجود
میشود. ما این مفهوم از فتنه را در این نوشتار، فتنه منفی مینامیم.
فتنه منفی، یعنی ایجاد فضایی توهم انگیز، تیره گون، غبارآلود، شبهه ناک، و تردیدآور در محیط اجتماعی و فرهنگی جامعه است.
کاربرد فتنه در معنای اِضلال و شبهه افکنی
خداوند متعال هر جا که قصد بیان واقعیتهای تاریخیِ امتهای پیشین را داشته، و فضاهای اجتماعی آنان را به قصد عبرت آموزی به تصویر کشیده، "فتنه" را بدین معنای منفی بکار برده است.
لازم به ذکر است که در کنار چنین فتنه هایی نیز، مقوله امتحان حذف نمیشود و مردم به واسطه نوع موضع گیریشان در مقابل فتنه، و پایداری در برابر اختلافها، و صبر و شکیبائی، و تلاش در فهم حقیقت و جداکردن حق از باطل، مورد امتحان و اختبار قرار میگیرند، اما چنانچه مفسران نیز تصریح کرده اند، امتحان مذکور، از لوازم فتنه است، نه خود آن. اگر چه برخی عالمانِ واژه شناس و مفسّر، به غلط این فتنه را امتحان معنا کرده اند)ابن عاشور1420،ق: ج،1 ص643.(.
در ظهور و بروز چنین فضایی تیره گون و هول انگیز، عوامل گوناگونی نقش دارند، مشرکان و کافران در طول تاریخ انسانی و نیز اسلامی با نیرنگ و فریب، فضای جوامع را برای استثمار دیگران و بهره وری خود به تیرگی کشاندند و از این عوامل برای اهداف شوم خویش سود جستند. به سبب این آثار منفیِ فتنه است که قرآن، آنرااشدّ و اکبر از قتل نامیده )بقره191/؛ اسراء33/(.
فتنه باعث کشته شدن افراد متعدد میشود، و با ایجاد فضای وهم انگیز، قاتل یا مقتول، ویا هر دو در شک و تردید، و بدون ایمان باشند. مفسران معتقدند که فتنه در این دو آیه به معنای منحرف کردن مردم از دین خدا و گمراه ساختن ایشان است که این عمل، گاه با القاء شبهات و گاه با
شکنجه و آزار صورت میگیرد. )فخررازی، 1417ق: ج،2 ص391.(
|
|
|
قرآن، در باره "فتنه" فراوان سخن گفته و نوعی از آنرا بسیار نکوهیده، و شدیدتر از کشتار و قتل نامیده است،)بقره191/(، و بزرگتر از قتل )اسراء33/(. نامیده است. این سخنِ عجیب، پرسش مهمی را به ذهن هر خواننده فهیم تداعی میکند که به راستی فتنه چیست و چه تبعاتی دارد که تا این حد از سوی خداوندِ خالقِ انسان مذمّت شده است؟
معنای فتنه از دیدگاه مفسران
"فتن" و مشتقات آن60 بار و"فتنه"، 34 بار در قرآن آمدهاست. غالب مفسران فریقین، معنای اصلیِ کلمه را آزمایش و امتحان میدانند.
در تفسیر "تبیان" فتنه به معنای محنت و آزمایش آمده )طوسی، 1409ق: ج،1 ص377.( آن هم آزمایشی که فرجامش کفر است.)همان، ج،2 ص147.(.
در تفسیر"مجمع البیان" )طبرسی،1408ق، ج،2 ص511.( و "المیزان")طباطبایی، 1417ق: ج،1 ص541.( نیز سخنان مشابه دیده میشود.
علامه معتقد است که فتنه امری است که به وسیله آن، وضعیت چیزی مورد امتحان قرار میگیرد، و لذا هم بر امتحان، و هم بر لازمه امتحان یعنی شدت و عذاب، و هم بر اسباب عذاب، یعنی شرک و گمراهی اطلاق میگردد )همان،ج2ص62(.
"طبری" با استناد به برخی روایات، فتنه را به معنای" بلاء" تفسیر کرده است )طبری، 1415ق: ج،1
ص647.(.
در تفسیر کبیر، فتنه به معنای آزمایش و محنت آمده، که به موجب آن، انسان فرمانبردار و مطیع، از
شخص گنهکار باز شناخته میشود )فخر رازی، 1417ق: ج،1 ص632.(.
معنای نهائی
به نظر میرسد آنچه در معجم"التحقیق" آمده، صحیحتر بوده و بر همه کاربردها و مصادیقِ فتنه، اعم از مثبت یامنفی، و اعم از قرآنی و روائی، قابل تطبیق است. نگارنده این معجم معتقد است هر چه موجب اختلال و اضطراب و زیر و رو شدن گردد، فتنه نامیده میشود، که دارای مصادیق متعدد است، مانند مال و اولاد، اختلالهای اعتقادی،عذاب، کفر، دیوانگی، هر نوع آزمایش و امتحان، و...)مصطفوی1368،ش: ج،9ص24(.
بر این اساس، فتنه مفهومی عام دارد و از گستره معنائی وسیعی برخوردار است که مفاهیمی چون امتحان، ابتلاء، عذاب، و سوزاندن را در برمیگیرد، و اعم از مثبت و منفی میباشد.
ر نهایت باید گفت که نتیجه بحث و مؤلفه های معنائی فتنه شامل موارد زیر میشود:
* واژه فتنه یک مفهوم عام است و بر مصادیق متعددی قابلیت انطباق دارد.
* واژگان ابتلاء، امتحان، و افتتان اگر چه قرابت معنائی دارند، اما هر یک از آنها مؤلفه معناییِ ویژه ای دارند، که باعث میشود استعمال هر کدام به جای دیگری، بدون توجه به قیود و مؤلفه های آن، جایز نباشد.
* گستره معنائیِ فتنه از دو واژه دیگر، وسیعتر است.
* برخی از معانی که برای فتنه استعمال میشود، از لوازم، یا اسباب، یا مقدمات، و یا نتایج فتنه است که گمان میشود معنای فتنه همان است.
* با توجه به معنای واقعیِ فتنه، یعنی "ایجاد اختلال در نظم فعلیِ شیء"، معلوم میشود که فتنه در مفهوم عام،همیشه مکروه و ناپسند نیست، و نسبت دادن آن به خداوند در قرآن، خود تأیید این مدعاست. لذا مثبت یا منفی بودن فتنه، بستگی به فاعل آن و هدفش دارد.
* اگر فتنه با هدف پیشرفت مفتون، و یا خالصسازیِ آن و اعطاء رتبه صورت بگیرد، بسیار نیکوست،
در نهج البلاغه نیز مفهوم فتنه گاهی با هدف مثبت تربیتی به کار رفته و گاهی با هدف گمراه سازی
اتفاق میافتد
از مقاله بررسی مفهوم فتنه در قرآن و نهج البلاغه با تأ کید بر مفهوم فتنه مثبت و فتنه منفی
زهره اخوان مقدم
فصلنامه دین پژوهی و کارآمدی، دوره ،1 شماره،1 پاییز 1400 )ص. 1 - 19(
کلمات کلیدی: فتنه بلا امتحان شبهه افکنی
|
