رتبه: Advanced Member
گروه ها: Moderator, Administrators, member
تاریخ عضویت: 1390/03/24
ارسالها: 2,448
تشکرها: 4 بار
29 تشکر دریافتی در 29 ارسال
|
ترجمه تدبر و فهم سوره بقره : نكات و سوالات مهم تفسيري ايه 1-5 سوره بقره
بقره:1
الم
______________
- شش سوره در قرآن با حروف مقطعة «الم» آغاز شده‌اند؛ سوره‌هاي 2 و 3 [بقره و آل‌عمران] در ابتداي کتاب، و سوره‌هاي 29 ، 30 ، 31 و 32 [عنکبوت، روم، لقمان، سجده] در ثلث آخر.
محور اساسي اين 6 سوره، آموزش مباني توحيدي به مسلمانان و مجهز کردن آنان به سلاح صبر و تقوا در برابر مشرکين [در سوره‌هاي چهارگانة مکي]، و در برابر اهل کتاب [دو سوره عمدتاً مدني بقره و آل‌عمران] مي‌باشد. ر.ک. به کتاب: حروف مقطعه در قرآن از همين قلم.
مطابق محاسبات آماري رشاد خليفه، محقّق مصري، تعداد حروف الف، لام و ميم در اين 6 سوره بدون استثناء مضربي است از عدد 19.
بقره:2
ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِّلْمُتَّقِينَ
اين كتاب كه در [كلام خدا بودن] آن هيچ ترديدي نيست، راهبري است 3 براي پروا پيشگان. 4
______________
3- هدايت راه «نمايي» نيست، راه «بردن»، «ايصال بالمقصود» است. اگر به کسي که از شما آدرس مي‌خواهد؛ نشانة راه بدهيد، راهنمايي‌اش نموده‌ايد، ولي اگر جلو بيفتيد و او را به مقصد برسانيد، هدايتش کرده‌ايد. در هدايت، دانستن راه کفايت نمي‌کند؛ تبعيّت از هادي و حركت در راه راست ضرورت دارد، به همين دليل قرآن فقط براي متّقين، مؤمنين و محسنين و مسلمين [تسليم شدگان به حقيقت]؛ هدايت است، با عمل به اين صفات است که مي‌توان به دنبال هادي [کتاب و سنّت] به سوي مقصد پيش رفت. دانش ديني بدون آن صفات کسي را به مقصد نمي‌رساند.
در ابتداي سورة بقره آمده است: «ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِّلْمُتَّقِينَ»، نمي‌گويد: «هُدًى للضّالين، للجاهلين، للذين لايعلمون». اگر معناي هدايت راهنمايي بود، اين کتاب مي‌بايست براي گمراهان هدايت باشد، اما مي‌گويد براي متّقين هدايت است. تقوا همان ارادة کنترل نفس و ترمز داشتن در خطرات مسير زندگي است؛ خطر خواهش‌هاي دل و هوي و هوس و رذايل اخلاقي، که راهزن مسير حقند.
قبل از اسلام، «هادي» به کسي گفته مي‌شد که کاروان را از صحاري سوزان، با شناختي که از موقعيت ستاره‌ها و جهات جغرافيايي داشت، شبانه به مقصد ميرساند. در آن زمان، به علت گرماي شديد روز در عربستان، مسافران شب‌ها با نور ستارگان سفر مي‌کردند و از اين رو به کارشناس و هادي، يا «بلدِ راه» احتياج داشتند. به همين ترتيب و در معناي مجازي هدايت، پيامبران نيز هادياني بودند که به راه‌هاي آسمان آشنا بودند و مردمان را به سوي سعادت و نجات از سراب‌هاي زندگي و تاريكي‌هاي شرك و جهل به مقصد رهبري مي‌کردند.
4 – تقوا، همان نيروي تسلط بر نفس و كنترل غرائز و تمايلات نفس است. كساني كه هدايت‌پذير باشند، همين تمايل، به توفيق الهي آنها را در كنترل هواي نفس موفق مي‌دارد و خدا توانايي ترمز را به آنان مي‌بخشد [وَآتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ].
در قرآن 4 بار تكرار شده كه اين كتاب موعظه‌اي است براي متّقين، 3 بار، خدا با متّقين است، خدا متّقين را دوست دارد، عاقبت با متّقين است و بالاخره 20 بار تأكيد كرده بهشت و نعمت‌هاي آن براي متّقين است. تقوا از كلمات كليدي قرآن است كه 258 مرتبه مشتقات آن در كتاب الهي آمده است.
بقره:3
الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ
همانان كه به غيب 5 [=حقايق پنهان] ايمان مي‌آورند و نماز 6 [=رويكرد به خدا را] بپا مي‌دارند 7 و از آنچه روزيشان داديم انفاق مي‌كنند.
______________
5- هرآنچه از ديد ظاهري يا بينش باطني ما دور است و درك و دانش و دسترسي علمي به آن نداريم، «غيب» است. غائب مقابل حاضر، و غيبت كردن، بدگويي از اشخاص در غياب آنهاست. ته چاه را نيز، كه به دليل تاريكي، ديده نمي‌شود «غَيَابَتِ الْجُبِّ» مي‌گويند [يوسف 10 (12:10) و 15 (12:15) ]. واژة مقابل غيب، شهادت است و «عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَهِ» يكي از نام‌هاي نيكوي خداست كه 10 بار در قرآن تكرار شده. جهان هستي را اسرار پنهاني است كه راز و رمز آنها را، كه غيب ناميده ميشود، جز خدا كسي نمي‌داند [انعام 59 (6:59) ، يونس 20 (10:20) ، هود 123 (11:123) ، نمل 65 (27:65) و...]. پيامبران هم جز به مقدار و در حدّي كه خداوند براي هدايت بندگان به آنان الهام كرده است، هيچ خبري از غيب نداشتند [انعام 50 (6:50) ، اعراف 188 (7:188) ، هود 31 (11:31) ، جن 26 (72:26) ]. ما تيري در تاريكي مي‌اندازيم [رَجْمًا بِالْغَيْبِ- كهف 22 (18:22) ] و به ظنّ و گمان خود مي‌پنداريم به هدف زده‌ايم! يا به تعبير افلاطون [مُثُل افلاطوني]، در انتهاي غاري پشت به روزنة بيروني آن زندگي مي‌كنيم و از ساية موجوداتي بر ديوار غار، كه بيرون از آن عبور مي‌كنند، حدس و گمانه‌هايي مي‌زنيم. «ايمان به غيب» كه از مختصات متّقين محسوب ميشود، و تنها در اين آية قرآن مطرح گشته، باور به حقايقي است كه جز خداوند «علاّم الغيوب» هيچكس، حتي پيامبران اولواالعزم هم از آن خبر نداشتند. اين باور چنان «خوف و خشيّتي» در دل مؤمن [نسبت به عواقب اعمال خويش] پديد مي‌آورد كه پاسبان وجدان، آنها را از هر خيانت و خطايي پنهاني [در غيب] حفظ ميكند [مائده 54 (5:54) ، انبياء 49 (21:49) ، فاطر 18 (35:18) ، ياسين 11 (36:11) ، ق 33 (50:33) ، ملك 12 (67:12) ].
6- معناي صلات «رويکرد» است، يعني روي آوردن و توجه کردن به چيزي يا به کسي که به آن علاقه و عقيده پيدا کرده‌ايم. واژة مخالف آن «تولّي» است [قيامه 31 (75:31) ] که معناي رويگرداندن، پشت کردن و بي‌اعتنايي دارد. با اين توجيه، «صلاتِ» همة موجودات، همان خودآگاهي آنان در پيروي از قوانين حاکم بر هستي و هدايت غريزيشان به سوي کاري است که براي آن آفريده شده‌اند، «تسبيح» آنان نيز کار مفيدي است که در مدار سازنده و مثبت خود انجام ميدهند.
اما صلاتِ [نماز] آگاهانه و با اختيار و علاقة آدمي، اقبال و روي آوردني است به آفريدگار جهان، با پشت کردن به هواي نفس و تحريکات شيطاني و جاذبه‌هاي فريبندة دنيايي، براي ايفاي نقشي که در اين جهان به عهدة هر كس گذاشته شده است.
7- ما [فارسي زبان‌ها] مي‌پنداريم نماز خواندني است! مي‌پرسيم آيا نمازت را خوانده‌اي؟! اما «صلات» خواندني نيست و هرگز، حتي يکبار هم، در قرآن گفته نشده است: «نماز بخوانيد»!... بلکه «نماز را بپا داريد»، بپاداشتن، يعني جدّي گرفتن و اهميّت دادن ، شما اگر چيز با ارزشي را روي زمين افتاده ببينيد، آن را برمي‌داريد و در بلندي قرار مي‌دهيد تا ضايع و خراب نشود. ارتباط با آفريدگار را نيز بايد بلند کرد و بپاداشت. اگر به اين ارتباط اهميّت مي‌دهيم چگونه مي‌توانيم آنرا سَرسَري بگيريم و سهل‌انگاري کنيم؟
برپا داشتن نماز، در اصطلاح قرآني «اقامه صلوه» است که 47 بار اين ترکيب تکرار شده است. برپاداشتن [اقامه] فقط براي نماز نيست، اين اصطلاح براي امور ديگري نيز به کار رفته است، مثل: «اقامة قسط» [عدالت اقتصادي]، «اقامة شهادت» [گواهي دادن به نفع صاحبان حق]، «اقامة وزن» [ميزان و انصاف را در معاملات رعايت کردن] و «اقامة وجوه» [جدّي گرفتن توجه به آرمان‌هاي بزرگ] و... به طور خلاصه، بها قائل شدن، جدي تلقي کردن و تلاش مسئولانه در هر کار را «اقامة» آن مي‌گويند. [ر ك به مقالة نماز و نياز از ج 2 كتاب پژوهشي در قرآن]
بقره:4
وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ
و كساني كه به هرآنچه بر تو و بر [پيامبران] پيش از تو نازل شده ايمان مي‌آورند 8 و به آخرت [=سراي بازپسين نيز] يقين مي‌كنند.9
______________
8- ايمان به حقايقي كه بر پيامبران پيشين نازل شده [نه الزاماً مطالب تحريف شده و سخنان بشري كه در كتابهاي مقدس آمده است] از اصول اعتقادي متّقين محسوب ميشود. مؤمن واقعي به همة كتابهاي آسماني باور دارد [آل‌عمران 84 (3:84) و 119 (3:119) ، بقره 136 (2:136) و 285 (2:285) ، نساء 162 (4:162) ، مائده 59 (5:59) ]. در قرآن 14 بار آمده است كه اين كتاب تصديق كنندة حقايق كتابهاي پيشين است.
9- افعال «يُؤْمِنُونَ» و «يُوقِنُونَ» در اين آيه و آية قبل، مضارع مي‌باشد و دلالت بر مستمر بودن تلاش ايماني براي بالا بردن عمق ايمان و يقين است. افزايش دائمي ايمان در قرآن بارها تأكيد شده است [انفال 2 (8:2) ، توبه 124 (9:124) ، كهف 13 (18:13) ، فتح 4 (48:4) ].
بقره:5
أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِّن رَّبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ
آنها بر هدايتي از پروردگارشان [رهسپار] هستند و همانان رستگارانند. 10
______________
10- «فِلاح» را رستگاري، موفقيت و به نجات و پيروزي رسيدن ترجمه کرده‌اند. ريشه اين کلمه «فَلَحَ»، تداعي کننده شکافتن موانع براي پيشروي در مسير است. در زبان عربي کشاورز را به خاطر شکافتن و شخم زدن زمين «فلاّح»، و کشاورزي را «فلاّحت» مي‌گويند. به همين نحو دريانورد را نيز که دريا را مي‌شکافد و پيش مي‌رود فلاّح مي‌نامند.
کشاورز با شخم زدن زمين، امکان تنفس به زمين ميدهد تا دانه نهاده شده در آن، از دل خاک به افلاک سر کشد و در پرتو نور خورشيد بالنده و بارور گردد. دانه قدسي آدمي نيز اگر از بار سنگين وابستگي‌هاي مادّي، به مدد تزکيه نفس آزاد گردد، در هواي ايمان و معنويت، به رشد و تعالي مي‌رسد.
سئوال 1:ترجمه صحیح ایه 2 چیست؟
در ایه 2 دو سری ترجمه موجود است: ترجمه مشهور که آیه را به دو جمله تقسیم میکند : ان کتابی است که در ان تردیدی نیست. هدایتگر متقین است. ترجمه دیگر انرا یک جمله در نظر میگیرد ان کتابی که بدون شک هدایتگر متقین است.
ترجمه الهى قمشه‌اى: تنزيل اين كتاب بزرگ (قرآن) بى هيچ شك از جانب پروردگار عالميان است
ترجمه تفسیر الميزان : نازل كردن اين كتاب كه شكى در آن نيست، از پروردگار جهانيان است
پاسخ 1
-"لفظ «لا رَيْبَ فِيهِ» قيد است براى «هُدىً لِلْمُتَّقِينَ» يعنى: در اينكه اين كتاب براى پرهيزكاران هدايت است شكى نيست مانند: تَنْزِيلُ اَلْكِتابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ اَلْعالَمِينَ (سجده 2) يعنى، اين كتاب بى‌شك از جانب خداست" تفسیر احسن الحدیث
پاسخ 2:
ريب: بمعناى بد گمانى و سلب اطمينان و از ميان رفتن خوشبينى مى‌باشد و مرادف با شك نيست و متعدى استعمال مى‌شود و نسبت بشخص و غير شخص داده مى‌شود، مانند: رابنى فلان، را بنى عمله فلان يا عملش مرا بد گمان كرد، شك چنين نيست
در آيۀ اول چندين تركيب و اعراب محتمل است كه بحسب تركيبهاى مختلف معنا هم مختلف مى‌شود و بيشتر معناهاى احتمالى هم درست است، اجمال آن چنين است: ذلك خبر باشد براى الم يا براى مبتداء محذوف مانند هو، مبتداء مؤخر باشد براى الم يا براى لا ريب فيه يا براى هدى، مفعول باشد براى فعل مقدّر مانند اعنى يا منصوب باختصاص؛ الكتاب، خبر يا صفت يا عطف بيان يا بدل باشد؛ لا ريب فيه، خبر اول يا دوم يا سوم براى ذلك يا حملۀ حاليه باشد؛ هدى، خبر باشد براى الم يا خبر اول يا دوم يا سوم براى ذلك يا عطف بيان يا بدل يا با متعلقش جملۀ حاليه براى الكتاب يا ضمير فيه يا مبتداء مؤخر براى فيه مقدر؛ للمتقين متعلق به الكتاب يا لا ريب فيه يا هدى باشد. حاصل ضرب اين احتمالات بسيار مى‌شود.
تفسیر پرتوی از قران
پاسخ 3:
" لاٰ رَيْبَ فِيهِ" : هيچ‌گونه شكى كه مستند به دليلى شايسته و محكم باشد، در اين «اَلْكِتٰابُ» نيست، شك هست ولى ريب نيست، كه تفصيل كتاب بدون هيچ ريبى است (37:10) و (111:12) و اگر از جانب غير خدا مى‌بود اختلافاتى زياد در بر داشت: (82:4) شك همواره زوال‌پذير است، ولى ريب چون انكارى است به چهرۀ دليل مستند، احياناً زوال‌ناپذير مى‌باشد (110:11)، (45:9)، (4:34)، (23:2) زيرا نبودن هيچ‌گونه دليلى خود زمينه پذيرش دليلى است، ولى گمان و دليل باطل - از روى تجاهل و عناد با حق - انسان را از پذيرش حق به دور مى‌سازد.
" لاٰ رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ" بدون هيچ ريبى براى فرهيختگان و پارسايان هدايت است
تفسیر فرقان
سئوال2: منظور از اينكه قران براي متقين،هدايت است ،چيست؟ ايا قبل از مواجهه با قران ، داراي تقوا هستند يا پس از بهره مندي از قران متقي ميشوند؟
پاسخ 1:
اين كتاب كه در آن هيچ نقطه ابهامى نيست راهنماى كسانى است كه تقواى فطرى خود را دارند. (2)
[متقين داراى دو هدايتند هم چنان كه كفار و منافقين در دو ضلالت مى‌باشند]
* (هُدىً لِلْمُتَّقِينَ، اَلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ) الخ، متقين عبارتند از مؤمنين، چون تقوى از اوصاف خاصه طبقه معينى از مؤمنين نيست، و اينطور نيست كه تقوى صفت مرتبه‌اى از مراتب ايمان باشد، كه دارندگان مرتبه پائين‌تر، مؤمن بى تقوى باشند، و در نتيجه تقوى مانند احسان و اخبات و خلوص، يكى از مقامات ايمان باشد، بلكه صفتى است كه با تمامى مراتب ايمان جمع ميشود، مگر آنكه ايمان، ايمان واقعى نباشد. دليل اين مدعا اين است: خداى تعالى دنبال اين كلمه، يعنى كلمه (متقين)، وقتى اوصاف آن را بيان مى‌كند، از ميانه طبقات مؤمنين، با آن همه اختلاف كه در طبقات آنان است، طبقه معينى را مورد نظر قرار نميدهد، و طورى متقين را توصيف نميكند كه شامل طبقه معينى شود. [هدايت اول متقين از سلامت فطرت و هدايت دوم از ناحيه قرآن و فرع بر هدايت اول است] و در اين آيات نوزده‌گانه كه حال مؤمنين و كفار و منافقين را بيان مى‌كند، از اوصاف معرف تقوى، تنها پنج صفت را ذكر مى‌كند، و آن عبارتست از ايمان بغيب، و اقامه نماز، و انفاق از آنچه خداى سبحان روزى كرده، و ايمان بآنچه بر انبياء خود نازل فرموده، و بتحصيل يقين بآخرت، و دارندگان اين پنج صفت را باين خصوصيت توصيف كرده: كه چنين كسانى بر طريق هدايت الهى و داراى آن هستند. و اين طرز بيان بخوبى مى‌فهماند كه نامبردگان بخاطر اينكه از ناحيه خداى سبحان هدايت شده‌اند، داراى اين پنج صفت كريمه گشته‌اند، ساده‌تر اينكه ايشان متقى و (داراى پنج صفت نامبرده نشده‌اند)، مگر بهدايتى از خداى تعالى، آن گاه كتاب خود را چنين معرفى مى‌كند: كه هدايت همين متقين است، (لاٰ رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ) ،
پس مى‌فهميم كه هدايت كتاب، غير آن هدايتى است كه اوصاف نامبرده را در پى داشت، و نيز مى‌فهميم كه متقين، داراى دو هدايتند، يك هدايت اولى كه بخاطر آن متقى شدند، و يك هدايت دومى كه خداى سبحان بپاس تقوايشان بايشان كرامت فرمود. آن وقت مقابله بين متقين كه گفتيم داراى دو هدايتند، با كفار و منافقين درست ميشود، چون كفار هم داراى دو ضلالت، و منافقين داراى دو كورى هستند، يكى ضلالت و كورى اول، كه باعث اوصاف خبيثه آنان از كفر و نفاق و غيره شد، دوم ضلالت و كورى‌اى كه ضلالت و كورى اولشان را بيشتر كرد، اولى را بخود آنان نسبت داد، و دومى را بخودش، كه بعنوان مجازات دچار ضلالت و كورى بيشترى‌شان كرد، و در خصوص كفار فرمود: (خَتَمَ اَللّٰهُ عَلىٰ قُلُوبِهِمْ، وَ عَلىٰ سَمْعِهِمْ وَ عَلىٰ أَبْصٰارِهِمْ غِشٰاوَةٌ) ، غشاوت را بخود آنان نسبت داد، و مهر زدن بر دلهاشان را بخودش. هم چنان كه در آيات بعد در باره منافقين مى‌فرمايد: (فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اَللّٰهُ مَرَضاً) ، مرض اولى را بخود منافقين نسبت ميدهد، و مرض دومى ايشان را بخودش، بهمان معنايى كه از آيه ( يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً، وَ يَهْدِي بِهِ كَثِيراً، وَ مٰا يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ اَلْفٰاسِقِينَ ، خدا با اين قرآنش بسيارى را گمراه، و بسيارى را هدايت مى‌كند، و با آن گمراه نميكند مگر فاسقان را، (آنهايى را كه قبل از برخورد با قرآن فاسق بوده‌اند)،، و آيه: ( فَلَمّٰا زٰاغُوا أَزٰاغَ اَللّٰهُ قُلُوبَهُمْ ، وقتى خودشان از راه راست منحرف شوند، خدا هم دلهاشان را منحرف مى‌كند) استفاده ميشود. و كوتاه سخن آنكه: متقين ميان دو هدايت واقعند، هم چنان كه كفار و منافقين ميانه دو ضلالت قرار گرفته‌اند، و هر سه طبقه از دو خصيصه خود، يكى را يعنى اولى را خودشان داشته‌اند، و دومى را خداوند بعنوان جزا بر اوليشان اضافه كرده است. و چون هدايت دومى متقين بوسيله قرآن صورت مى‌گيرد، معلوم ميشود هدايت اولى قبل از قرآن بوده، و علت آن سلامت فطرت بوده است (و اما اينكه چرا بعضى فطرتشان سالم است، و بعضى ناسالم، و آيا علت تامه آن وراثت و خوبى و بدى پدر و مادر و شير و امثال آنها است، و يا علت تامه‌اش خود انسان است؟ در پاسخ مى‌گوييم هيچيك از اينها علت تامه نيست، ولى همه آنها بمقدار اقتضاء اثر دارد. مترجم). اين وجدانى همه ما است كه اگر فطرت كسى سالم باشد، ممكن نيست كه باين حقيقت اعتراف نكند، كه من موجود محتاجم، و احتياجم بچيزى است كه خارج از ذات خودم است، و همچنين غير من تمامى موجودات، و آنچه كه بتصور و وهم يا عقل درآيد، محتاج بامرى هستند خارج از ذاتشان، و آن امر و آن چيز، امرى است كه سلسله همه حوائج بدو منتهى ميشود. پس شخصى كه سلامت فطرت داشته باشد خواه ناخواه ايمان به موجودى غايب از حس خودش دارد: موجودى كه هستى خودش و هستى همه عالم، مستند بان موجود است. شخص سليم الفطره بعد از آنكه بچنين موجودى غيبى ايمان آورد، و اعتراف كرد، فكر مى‌كند كه اين مبدء كه حتى دقيقه‌اى از دقائق از حوائج موجودات غافل نميماند، و براى هر موجودى آن چنان سرپرستى دارد كه گويى غير از آن ديگر مخلوقى ندارد، چگونه ممكن است از هدايت بندگانش غافل بماند، و راه نجات از اعمال مهلك، و اخلاق مهلك را بانان ننمايد؟ همين سؤالى كه از خود مى‌كند، و سؤالات ديگرى كه از آن زائيده ميشود سر از مسئله توحيد و نبوت و معاد در مى‌آورد، و در نتيجه خود را ملزم ميداند كه در برابر آن مبدء يكتا خضوع كند چون خالق و رب او و رب همه عالم است، و نيز خود را ملزم ميداند كه در جستجوى هدايت او برآيد، و وقتى بهدايت او رسيد، آنچه در وسع او هست از مال و جاه و علم و فضيلت همه را در راه احياء آن هدايت و نشر آن دين بكار بندد، و اين همان نماز و انفاق است، اما نه نماز و زكاة قرآن، چون گفتار ما در باره شخص سليم الفطره‌اى است كه اينها را در فطرت خود مى‌يابد، بلكه نماز و زكاتى كه فطرتش بگردنش مى‌اندازد، و او هم از فطرتش مى‌پذيرد. از اينجا معلوم شد كه اين پنج صفتى كه خداى تعالى آنها را زمينه هدايت قرآنى خود قرار داده، صفاتى است كه فطرت سالم در آدمى ايجاد مى‌كند، و در آيات مورد بحث بدارندگان چنين فطرتى وعده ميدهد كه بزودى بوسيله قرآنش ايشان را هدايت مى‌كند، البته هدايتى زائد بر هدايت فطرتشان، پس اعمال پنج‌گانه نامبرده، متوسط ميان دو هدايتند، هدايتى سابق بر آن اعمال، و هدايتى لا حق بانها، و اعتقاد صادق و اعمال صالح ميان دو هدايت واسطه‌اند، بطورى كه اگر بعد از هدايت فطرت، آن اعتقاد و آن اعمال نباشد، هدايت دومى دست نمى‌دهد. دليل بر اينكه هدايت دومى از ناحيه خداى سبحان، و فرع هدايت اولى است، آيات بسيارى است كه چند آيه از آنها ذيلا از نظر خواننده مى‌گذرد: ( يُثَبِّتُ اَللّٰهُ اَلَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ اَلثّٰابِتِ، فِي اَلْحَيٰاةِ اَلدُّنْيٰا وَ فِي اَلْآخِرَةِ ، خدا كسانى را كه ايمان آوردند، به قول ثابت در حياة دنيا و در آخرت پا بر جا مى‌كند، و خلاصه آن چنانشان را آن چنان‌تر ميسازد)، پس معلوم ميشود بقول معروف چشمه بايد از خودش آب داشته باشد، تا با لايه‌روبى زيادترش كرد (مترجم) ( يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا اِتَّقُوا اَللّٰهَ، وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ، يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ، وَ يَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ ، اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد. از خدا بترسيد، و برسول او ايمان بياوريد، تا خدا از رحمتش دو برابر بشما بدهد، و برايتان نورى قرار دهد، تا با آن نور مشى كنيد) (فراموش نشود كه فرمود: اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، ايمان بياوريد، معلوم مى‌شود ايمان اولى فطرى است، و ايمان دومى برسول و بكتاب او است. مترجم. إِنْ تَنْصُرُوا اَللّٰهَ يَنْصُرْكُمْ وَ يُثَبِّتْ أَقْدٰامَكُمْ ، اگر خدا را يارى كنيد، خدا ياريتان مى‌كند، و ايمانتان را قوى مى‌سازد)، (معلوم مى‌شود يارى كردن دين خدا كه همان هدايت اولى است سبب مى‌شود ثبات قدم را، كه خود هدايت دومى و زائد بر اولى است). (وَ اَللّٰهُ لاٰ يَهْدِي اَلْقَوْمَ اَلْفٰاسِقِينَ ، خدا مردم تبهكار را هدايت نمى‌كند) ، پس معلوم ميشود انحراف از هدايت اولى، كه همان تبه‌كارى باشد، باعث محروميت از هدايت خدا مى‌گردد، و از اين قبيل آياتى ديگر. و مسئله ضلالت كفار و منافقين، عينا مانند هدايت متقين، داراى دو مرحله است، يكى از ناحيه خود مردم، و يكى بعنوان مجازات از ناحيه خدا،
تفسير المیزان
پاسخ 2:
" لاٰ رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ" بدون هيچ ريبى براى فرهيختگان و پارسايان هدايت است، اينجا قرآن هدايت متّقيان است، و در جاى‌جاى قرآن به عنوان هدايت همۀ مردم و تمامى مكلّفان مطرح گشته، همچون " هُدىً لِلنّٰاسِ " (185:2)، (4:3) و مانندش مخاطب عمومى قرآن را كل مكلّفان دانسته است.
اين دو هدايت عمومى: " هُدىً لِلنّٰاسِ" و خصوصى: " هُدىً لِلْمُتَّقِينَ" ، كه از نظر موقعيت و رهنمايى كلى و جزيى قرآن مى‌باشد، براى هر عاقلى كافى است، چه گروهى به آن عناد ورزند، و چه كسانى كه پى‌جوى حق‌اند، و يا دست‌كم اگر حق برايشان آشكار گردد، پذيرايى آن مى‌باشند، راهنمايى ويژه‌اى قرآنى است، و اين هر دو دسته از متّقيانند، بدين معنى اگر آنها را با برهان قاطع از زشتى‌ها بازدارى آنها هم پذيراى آن‌اند، اين خود مرحلۀ شأنى تقواست.
مرحلۀ فعلى‌اش كسانى مى‌باشند كه بالفعل داراى تقوايند كه با پى‌جويى خستگى‌ناپذير حق را يافته‌اند، و قرآن همانان را با كوشش و كاوش فزون‌ترشان رهرو هدايت هرچه بيشتر آنان است، هم " بَيٰانٌ لِلنّٰاسِ " است در كل، و هم " هُدىً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ" (138:3).
آرى هدايت قرآن براى پارسايان - به‌ويژه آنانى كه لباس تقوى پوشيده‌اند - فضيلت دارد، كه بشارتى (97:19)، (48:69) براى همين متقيان است، و راه‌يافتگان مورد عنايت ربانى بيشترى هستند (17:47) و ستمكاران معاند هم فرورفتۀ در خسارتى بيشتر (97:19).
تقوى و هدايت به تكامل هم مى‌انجامند، آنكه پرواى پيشترى ندارد، و با هدايت در آويخته، او را هدايتى نيست، و آنكه پى هدايت است به تقوى مى‌رسد (17:47).
كلاً «تقوى» كه در 241 جاى قرآن به ميان آمده، داراى چند مرحله است، تقواهاى نظرى، عقلى، فكرى، لُبّى و فؤادى كه ابعاد: عبادتى، علمى، عقيدتى، عملى، سياسى، فرهنگى، اقتصادى و جنگى را در بر دارد.
انسان متقى و پارسا فدائى حق است، و همواره به دفاع از آن مى‌پردازد، و اگر اين‌همه را بدون تقصير و قصور به جاى آورد، تقواى مطلق برايش حاصل گشته كه چنين امرى جز در دولت حق مهدوى عليه السلام غيرممكن است.
اما اگر به انجام آن پرداخت - با قصور در زواياى گوناگون - و مهم را فداى مهم‌تر نمود، او تقيه به جاى آورده. تقيه تنها ترس و خوف نيست، بلكه حفظ «اهم» است با ترك مهم، چه با قيام و خيزش، و چه در سلوك و نرمش قهرمانانه، چنان كه امام حسين عليه السلام بدانها پرداختند.
تفسیر فرقان
پاسخ 3:
در اينجا اشكالى مطرح است و آن اينكه اگر متعلّق هدايت، اهل تقوا و واجدين امور مذكور هستند پس آنها خود هدايت يافته‌اند و هدايت قرآن نسبت به آنها تحصيل حاصل است.
پاسخ آنكه: مراد، متّقين بالاستعدادند يعنى كسانى كه به خاطر داشتن عقل سليم و وجدان سالم و آلوده‌نشدن روحشان به پليدى كفر و شرك، استعداد ذاتى براى تقوا دارند. لذا مى‌بينيم كه اوصاف مذكور به عنوان فعل ماضى يا اسم فاعل ذكر نشده(مانند هُدىً لِلْمُتَّقِينَ ، اَلَّذِينَ ءٰ‌امَنوُا بِالْغَيْبِ وَ أَقَامُوا الصَّلاَةَ، يا هُدىً لِلْمُتَّقِينَ الْمُؤْمِنِينَ بِالْغَيْبِ وَ الْمُقِيمِينَ لِلصَّلاةِ )بلكه به عنوان فعل مضارع آمده است و گويى عبارت چنين است: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ ، الَّذِينَ يُؤمنونَ اذا عُرِضَ عَلَيهِمُ الايمان . و معنى جمله اين است: اين كتاب هدايت است براى آنان كه تقواى ذاتى دارند به گونه‌اى كه چون ايمان و امور ديگر بر آنها عرضه شود مى‌پذيرند، به آن ايمان مى‌آورند و اقامۀ نماز مى‌كنند. چنان كه نيروى عقل نيز در جايى كه قرآن نباشد براى همين اشخاص، مايۀ هدايت است.
برخى ديگر گفته‌اند كه هدايت داراى دو مرحله است:
اول هدايت به امور مذكور در اين آيات كه به واسطۀ آن، شخص، واجد عنوان متّقين مى‌شود.
دوم هدايت پس از آن به ساير كمالات انسانى و معنوى.
هدايت اول به وسيله عقل سالم و وجدان پاك و تعقّل و تدبّر در آيات انفسى و آفاقى حاصل مى‌شود، آن‌گاه موضوع هدايت قرآنى محقّق مى‌گردد. پس حاصل اين جمله اين است كه اين قرآن كسانى را كه به كمك عقل و يارى وجدان و به نيروى خرد، ايمان به امور مذكور پيدا كرده‌اند، به مراحل بعدى كمالات انسانى و معنوى هدايت مى‌كند. ولى اين معنى مخدوش است، زيرا قرآن هُدًى للّناس است يعنى عهده‌دار هدايت مردم در تمام مراحل از صفر تا بى‌نهايت است. كسانى را كه اصلاً هدايت ندارند و در اصول و فروع، منحرف يا ساده و خالى‌الذهن‌اند هدايت به درك و قبول آنها مى‌كند و كسانى را كه اين اصول و فروع را يافته‌اند به مراحل بالاتر، و همين طور. و منحصر نمودن هدايت به مرحلۀ دوم، يعنى به واجدين مرحلۀ اول با عقل و تدبّر، حمل به مورد نادرالوجود است.
تفسیر مشکینی
سئوال 3:چرا هدايت قرآن ويژه پرهيزكاران است؟
مسلمان قرآن براى هدايت همه جهانيان نازل شده، ولى چرا در آيه فوق هدايت قرآن مخصوص پرهيزكاران معرفى گرديده؟ علت آن اين است كه تا مرحله‌اى از تقوا در وجود انسان نباشد (مرحله تسليم در مقابل حق و پذيرش آنچه هماهنگ با عقل و فطرت است) محال است انسان از هدايت كتابهاى آسمانى و دعوت انبياء بهره بگيرد. به تعبير ديگر: افراد فاقد ايمان دو گروهند: گروهى هستند كه در جستجوى حقند و اين مقدار از تقوا در دل آنها وجود دارد كه هر جا حق را ببينند پذيرا مى‌شوند. گروه ديگرى افراد لجوج و متعصب و هوا پرستى هستند كه نه تنها در جستجوى حق نيستند بلكه هر جا آن را بيابند براى خاموش‌كردنش تلاش مى‌كنند. مسلما قرآن و هر كتاب آسمانى ديگر تنها به حال گروه اول مفيد بوده و هست و گروه دوم از هدايت آن بهره‌اى نخواهند گرفت. و باز به تعبير ديگر: علاوه بر "فاعليت فاعل" "قابليت قابل" نيز شرط است، هم در هدايت تكوينى و هم در هدايت تشريعى. زمين شوره‌زار هرگز سنبل بر نيارد، اگر چه هزاران مرتبه باران بر آن ببارد، بلكه بايد زمين آماده باشد تا از قطرات زنده كننده باران بهره گيرد. سرزمين وجود انسانى نيز تا از لجاجت و عناد و تعصب پاك نشود، بذر هدايت را نمى‌پذيرد، و لذا خداوند مى‌فرمايد: "قرآن هادى و راهنماى متقيان است" .
تفسیر نمونه
سؤال: پرهيزگاران، خود هدايت يافته‌اند و نياز به كسى كه آنان را هدايت كند ندارند، چنان‌كه دانشمند به معلم نياز ندارد؟
پاسخ: معلم يا آموزگار، درس‌هايش را براى تمام دانش‌آموزان ايراد مى‌كند، خواه آنان، باهوش باشند و خواه كودن؛ ولى كسانى كه از آموزگار سود مى‌برند، دانش‌آموزانى هستند كه باهوش و كوشايند و هم آنانند كه سرانجام قبول خواهند شد. بر اين اساس، مى‌توان گفت: آموزگار، آموزگار قبول‌شدگان است. همچنين است قرآن كريم كه تمام مردم را، بدون استثنا مورد خطاب قرار مى‌دهد؛ امّا تنها مؤمنان و پرهيزگاران از آن سود مى‌برند. ازاين‌رو، خداوند تنها آنان را ياد كرده است. به‌علاوه، انسان پرهيزگار، با خواندن قرآن بر تقوايش افزوده مى‌شود: «كسانى كه هدايت يافته‌اند، خداوند بر هدايت ايشان مى‌افزايد».
تفسير كاشف
نمونه ای از ترجمه های مختلف با توجه رویکرد تقوای پیشادینی : متقین به غیب ایمان دارند یا ایمان خواهند اورد؟
ترجمه استادولی
آنان‌كه به غيب ايمان دارند و نماز را به‌پا مى‌دارند و از آنچه روزى آنان كرده‌ايم [از مال و جاه و علم، در راه خدا] اتفاق مى‌كنند\
و آنان كه به آنچه به‌سوى تو و آنچه پيش از تو نازل شده ايمان دارند و به سراى آخرت يقين دارند
انصاریان، حسین, جلد 1,
آنان كه به غيب ايمان دارند و نماز را بر پا مى‌دارند و از آنچه به آنان روزى داده‌ايم، انفاق مى‌كنند
و آنان كه به آنچه به سوى تو و به آنچه پيش از تو نازل شده، مؤمن هستند و به روز قيامتْ يقين دارند
الهی قمشه‌ای، مهدی,
و آنان كه ايمان آرند به آنچه به تو و آنچه به (پيغمبران) پيش از تو فرستاده شده و آنها خود به عالم آخرت يقين دارند
خرم‌دل، مصطفی, جلد 1,
آن كسانى كه باور مى‌دارند به آنچه بر تو نازل گشته و به آنچه پيش از تو فروآمده، و به روز رستاخيز اطمينان دارند
اين كتاب كه در آن هيچ نقطه ابهامى نيست راهنماى كسانى است كه تقواى فطرى خود را دارند(2)
آنها كه بعالم غيب ايمان دارند و با نماز كه بهترين مظهر عبوديت است خدا را عبادت و با زكاة كه بهترين خدمت بنوع است وظائف اجتماعى خود را انجام ميدهند(3)
و همانهائى كه با آنچه بر تو نازل شده و بدانچه قبل از تو نازل شده ايمان ، و بآخرت يقين دارند(4)
چنين كسان بر طريق هدايتى از پروردگار خويش و هم ايشان تنها رستگارانند(5
المیزان
سئوال 3: منظور از یومنون بالغیب چیست؟
پاسخ 1:
يؤمنون: فعل مضارع از ايمان و مجرد آن آمن است، يعنى در امان قرار گرفت يا امانش داد يا امين گرديد، ايمان كه افعال از امن است، يعنى رساندن خود يا ديگرى را بامنيت، و گرويدن، يا در امان گرفتن، در اين آيات فعل مضارع براى خبر از آينده نيست بلكه دوام و پيوستگى را ميرساند كه در ترجمه بلفظ «همى» يا «پيوسته» تعبير ميشود
اَلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ : ايمان غير از علم و يقين است، زيرا در معناى ايمان عشق و علاقه، تعظيم و تقديس و پيوستگى مى‌باشد، تنها علم بچيزى موجب ايمان بآن نميگردد، در فارسى ايمان به گرائيدن ترجمه مى‌شود، گرائيدن پيوستگى و جور شدن را ميرساند مانند گرائيدن جسم بآتش كه اندك اندك جور آن مى‌گردد، ولى كلمۀ ايمان بيش از گرائيدن رساندن با من را ميرساند
اَلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ ، وصف حدوثى براى متقين است پس از واقع شدن در معرض نور هدايت؛ يعنى: متقين همين كه نور هدايت روشنشان نمود بغيب ميگرايند
تفسیر پرتوی از قران
پاسخ 2:
معنى ايمان
((يؤ منون )): ايمان ، عبارتست از جايگير شدن اعتقاد در قلب ، و اين كلمه از ماده (ء - م - ن ) اشتقاق يافته ، كانه شخص با ايمان ، بكسى كه بدرستى و راستى و پاكى وى اعتقاد پيدا كرده ، امنيت مى دهد، يعنى آنچنان دلگرمى و اطمينان مى دهد كه هرگز در اعتقاد خودش دچار شك و ترديد نمى شود، چون آفت اعتقاد و ضد آن شك و ترديد است .
مراد از ايمان به غيب در مقابل ايمان بوحى ، و ايمان بآخرت ، عبارتست از ايمان بخداى تعالى ، و در نتيجه در اين چند آيه به ايمان بهمه اصول سه گانه دين اشاره شده است ، و قرآن كريم همواره اصرار و تاكيد دارد در اينكه بندگان خدا نظر خود را منحصر در محسوسات و ماديات نكنند، و ايشانرا تحريك مى كند باينكه : از عقل سليم و لب خالص پيروى كنند.
و بالاخره هم يوقنون ... قبلا اعتقاد راسخ به توحيد و نبوت را به كلمه ايمان تعبير آورد، و در اين جمله اعتقاد راسخ بخصوص به آخرت را به ايقان تعبير كرده ، و اين بدان جهت است كه بلازمه يقين ، كه عبارتست از فراموش نكردن آخرت ، نيز اشاره كرده باشد، چون بسيار ميشود انسان نسبت بچيزى ايمان دارد و هيچ شكى در آن ندارد،
ترجمه تفسير الميزان جلد 1 صفحه : 73
كلمات كليدي: تدبر تفسير ترجمه بقره ویرایش بوسیله کاربر 1405/08/19 04:23:05 ب.ظ
| دلیل ویرایش: edit
|
|
|
|
|
|
رتبه: Advanced Member
گروه ها: Moderator, Administrators, member
تاریخ عضویت: 1390/03/24
ارسالها: 2,448
تشکرها: 4 بار
29 تشکر دریافتی در 29 ارسال
|
ترجمه و فهم سوره بقره: خلاصه تفسير ايات 1-5 سوره بقره از تفسير تسنيم
سوره مبارکه بقره از تفسیر تسنیم
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
﴿الم (1) ذلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ هُديً لِلْمُتَّقِينَ (2) الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (3) وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِن قَبْلِكَ وَبِالآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ(4)
﴿ذلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ هُديً لِلْمُتَّقِينَ﴾
اين آيهٴ مباركه دو جمله دارد: يكي ﴿ذلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ است .
يكي ﴿هُديً لِلْمُتَّقِينَ﴾؛
آن كتاب ريبي در او نيست و هدايت اهل تقواست. اوّلين تعبيري كه خداي سبحان به قرآن كريم اشاره كرد به دور اشاره كرد، فرمود: ﴿ذلِكَ الْكِتَابُ﴾ نه «هذا الكتاب»آن كتاب ريبي ندارد.
(تجلي خاص خداي سبحان)
تعبير قرآن كريم به «آن كتاب»؛ [يعني] به ﴿ذلِكَ الْكِتَابُ﴾، براي آن است كه قرآن كريم طبق بيان اميرالمؤمنين و طبق بيان امام صادق(عليهما السلام)ـ تجلّي خداي سبحان است. در نهج‌البلاغه اين‌چنين آمده است كه «فتجلّي لهم سبحانه في كتابه من غير أن يكونوا رأوْه» خداي سبحان براي بندگانش در اين كتاب تجلّي كرده است.
از امام صادق(عليه السلام) هم اين روايت نقل شده كه فرمود: «لقد تجلي الله لخلقه في كلامه و لكنهم لا يبصرون» پس به استناد اين دو روايت، قرآن تجلّي خداي سبحان است. اگر خدا متجلّي است و قرآن تجلّي خداي سبحان است،
يك تجلّي خاص است؛ زيرا سراسر عالم تجلّي حق است، به استناد آن بيانِ ديگرِ نهج‌البلاغه كه حضرت فرمود: «الحمد لله المتجلّي لخلقه بخلقه» سراسر عالم، تجلّي خداي سبحان است، ولي قرآن يك تجلّي خاص است؛ پس قرآن تجلّي خدايي است كه در اين كتاب متجلّي شد.
(اسم اشاره دور و نزديك براي خداوند و قرآن)
دربارهٴ خداي سبحان دو تعبير است: گاهي گفته ميشود «آن خدا» و گاهي گفته ميشود «خدايي كه به شما نزديك است».
همين دو تعبيري كه دربارهٴ خداي سبحان است، دربارهٴ تجلّي خداي سبحان كه قرآن كريم است [نيز] همين دو تعبير آمده است؛ گاهي گفته ميشود: ﴿ذلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾؛ يعني «آن كتاب»، گاهي گفته ميشود: ﴿إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتي هِيَ أَقْوَمُ)
تحقيقاً اين قرآن، مردم را به ملّت قويم هدايت ميكند؛
گاهي تعبير از «اين» است، گاهي تعبير از «آن». گاهي گفته ميشود: ﴿ذلِكَ الْكِتَابُ﴾؛ گاهي گفته ميشود: ﴿هذَا الْقُرْآنَ﴾ چون قرآن تجلّي خداي سبحان است و دربارهٴ خداي سبحان همين دو تعبير آمده است كه گاهي گفته ميشود: ﴿ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ﴾ كه در سورهٴ «زمر» آمده است، گاهي گفته ميشود: ﴿إِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ﴾ كه در سورهٴ «بقره» آمده است؛ پس هم سخن از ﴿ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ﴾ است، هم سخن از ﴿فَإِنِّي قَرِيبٌ﴾ است
( چرا گاهي گفته ميشود: ﴿ذلِكَ الْكِتَابُ﴾، گاهي گفته ميشود: ﴿هذَا الْقُرْآنَ﴾؟ )
اگر قرآن كتابي بود نظير كتابهاي عادي كه صدر و ذيلش در دست انسان بود، اين فقط «هذَا الكِتَاب» بود؛ نه ﴿ذلِكَ الْكِتَابُ﴾
ولي اگر كتابي بود چون طناب كه يك سرش به دست انسانهاست و يك سرش ناپيداست كه به دست خداي سبحان است، اين حقيقت، ظاهري دارد انيق.
و باطني دارد عميق .
كه به ما گفتند: ﴿وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ﴾ اين حبل است؛ يك سرش به دست شماست، يك سرش به دست خداي سبحان است و اين يك حقيقت است كه مرحلهٴ نازله‌اش نزد شماست و مراحل عاليه‌اش نزد فرشتگان است كه ﴿بِأَيْدِي سَفَرَةٍ ٭ كِرَامٍ بَرَرَةٍ﴾
و مرتبهٴ اعلايش «لدي الله» است كه رسول خدا وقتي به «لدي الله» رسيد،
خدا دربارهٴ او مي‌فرمايد: ﴿إِنَّكَ لَتُلَقَّي الْقُرْآنَ مِن لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ﴾
پس كتابي است گسترده؛ هم از يك طرف در دست مردم است، هم از يك طرف در دست خداي سبحان است؛
آن باطن، عمق، اصل و ريشه‌اش كه «لدي الله» است، ﴿ذلِكَ الْكِتَابُ﴾ است،
اينكه در دست مردم است و مردم در خدمت آن‌اند، ﴿هذَا الْقُرْآنَ﴾ است .
(هم ﴿هذَا﴾ است، هم ﴿ذلِكَ﴾). نه دو چيز جداي از هم‌اند؛
وقتي انسان به اوجش نگاه ميكند و خود را حقير مي‌بيند مي‌گويد: ﴿ذلِكَ الْكِتَابُ﴾، وقتي الفاظ و ظواهرش را نگاه ميكند كه قابل استدلال است، قابل فهم است، قابل قرائت است، قابل تلاوت است، قابل بحث، گفتن و نوشتن است مي‌گويد: ﴿هذَا الْقُرْآنَ﴾.
محكمات هم، ظاهري دارد انيق، باطني دارد عميق؛
ظاهر محكمات، ﴿هذَا الْقُرْآنَ﴾ است و باطن محكمات ﴿ذلِكَ الْكِتَابُ﴾ است.
چون اين كتاب همهٴ اين مراحل را زير پوشش دارد، به لحاظ عمقش مي‌توان گفت: ﴿ذلِكَ الْكِتَابُ﴾
و به لحاظ ظاهرش كه ما در خدمت آن هستيم مي‌توان گفت: ﴿هذَا الْقُرْآنَ﴾
نتيجــه
بنابراين گاهي از كتاب به ﴿ذلِكَ﴾، گاهي از كتاب به عنوان ﴿هذَا﴾ [تعبير ميشود]؛ چه اينكه گاهي از همين حقيقت به عنوان ﴿ذلِكَ الْكِتَابِ﴾ و گاهي از همين حقيقت به عنوان ﴿هذَا الْقُرْآنَ﴾ [تعبير شده] كه «هذا» اختصاصي به قرآن ندارد؛ در خصوص كتاب هم باز ﴿هذَا كِتَابٌ﴾ آمده و اين نشانهٴ آن است كه انسان اگر با ﴿هذَا﴾ ارتباط دارد يك سلسله وجودات لفظي، وجودات ذهني و وجودات كتبي نصيب اوست؛ يعني مي‌خواند، مي‌نويسد، حفظ ميكند و مانند آن؛ ولي اگر خواست با ﴿ذلِكَ الْكِتَابِ﴾ ارتباط پيدا كند، با خواندن، نوشتن، تلاوت و امثال ذلك مقدورش نيست و كليد آن هم طهارت است.
(مراد از نفي ريب در قرآن)
﴿ذلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾،
«ريب» در آن نيست. اين نفي ريب در قرآن كريم؛ هم دربارهٴ كتاب آسماني آمده است، هم دربارهٴ قيامت. ظاهرِ ﴿لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ كه نفي حقيقت است؛ يعني شك در آن نيست.
لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾، اين جنس نفي شده است؛ يعني شك در كتاب آسماني نيست. «ريب» بالاتر از «شك» است؛ «أشدّ شك» است؛
آن شكّ شديد را مي‌گويند «ريب» كه از «شكّ» مصطلح مقداري قوي‌تر است.
(تفاوت نفي ريب در قرآن با عدم ريب در قيامت)
اينكه فرمود: ﴿لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ آيا جريان ﴿لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ بودنِ قرآن كريم مثل ﴿لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ بودنِ معاد است يا نه؟
دربارهٴ قيامت فرمود: آن روز جا براي ريب نيست كه ﴿رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ كه اين نفي حقيقتِ ريب است؛ اصلاً «شك» وجود ندارد.
دربارهٴ قرآن كريم كه فرمود: ﴿لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾، نه به اين معناست كه احدي شك نميكند؛ چون خيليها شك كردند؛
فرمود: ﴿فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ﴾
و اين كتاب آسماني به نام قرآن، مطلب تازه‌اي كه دربارهٴ اصول دين باشد نياورد؛ انبياي پيشين هم همين حرفها را آوردند ـ منتها قرآن كامل‌ترش را آورد ـ ولي امّتها به انبياي پيشين مي‌گفتند كه ﴿إِنَّا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَنَا﴾ ما شك داريم [در] آنچه تو ما را به آن دعوت مي‌كني؛ به شعيبِ پيامبر[عليه السلام] صريحاً گفتند سخنان تو براي ما مشكوك است،
(چگونه ميشود كه در عين حال كه عدّهٴ زيادي شك كردند، خدا بفرمايد: اين كتاب ﴿لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ است؟
پس اينكه فرمود: ﴿لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ است، يقيناً نظير ﴿لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ قيامت نيست؛ چون در قيامت اصلاً شك وجود ندارد؛ [ولي] در دنيا يقيناً عدّه‌اي دربارهٴ حقّانيّت قرآن كريم شك دارند؛ چون صريحاً به انبيايشان گفتند «سخنان شما براي ما مشكوك است.
(سرّش چيست كه يك جا ﴿لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ را بايد به نفي حقيقت تفسير كرد كه اصلاً ريب وجود ندارد، جاي ديگر ﴿لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ به اين معناست كه شايسته نيست دربارهٴ آن كسي شك بكند؛ اگر شك كرد كار بدي كرد، شكّش باطل است؛ نبايد شك بكند ولي شك ميكند، چرا؟
سرّش اين است كه در قيامت كبرا، باطل اصلاً وجود ندارد، وقتي باطل وجود نداشت، شك هم وجود نخواهد داشت.
بيان ذلك اين است كه اگر در يك موطني جز حق چيز ديگر وجود نداشت، ما هرچه مي‌شنيديم و مي‌ديديم يقين پيدا مي‌كرديم كه آن حقّ است، چرا؟ چون باطل وجود ندارد تا ما دربارهٴ فرد ثالث شك كنيم كه آيا از قسم حق است يا از قسم باطل.
در قيامت اصلاً باطل وجود ندارد؛ نه گناه در آنجا وجود دارد، نه دروغ گفتن در آنجا وجود دارد، نه نيرنگ و حيله ، نه معصيت را در آنجا راه است؛ ﴿ذلِكَ الْيَوْمُ الْحَقُّ) آن روز ميشود روز حق؛ وقتي روز حق شد، باطل در آن روز اصلاً وجود ندارد؛ وقتي باطل وجود نداشت، هرچه در آن روز بود حق است،
لذا انسان هرچه در آن روز مي‌بيند حق مي‌بيند. اين ﴿رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ يعني قيامت روزي است كه شك در آن روز نيست.
(معناي نفي ريب در قرآن)
و امّا دربارهٴ قرآن كريم، خدا فرمود: اين كتاب ريب ندارد؛ يعني شايسته نيست احدي در آن شك كند، امّا خب خيليها هم شك كردند؛
پس ﴿لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ نه به اين معناست كه احدي شك نميكند،بلكه به اين معناست [كه] شايسته نيست احدي در آن شك كند.
( چرا دربارهٴ قرآن شك ميشود؟
براي آن است كه دنيا، دار حقّ محض نيست، [بلكه] داري است كه حقّش در كنار باطل است. اگر حق بود، سحر و شعبده هم بود، وقتي يك كتابي به مردم عرضه بشود بعضيها مي‌فهمند، بعضيها برايشان روشن نمي‌شود كه آيا اين جزء حق است يا جزء باطل.
پس شك در دنيا راه دارد و در قيامت راه ندارد؛ سرّش اين است كه در دنيا؛ هم حق وجود دارد، هم باطل؛ لذا فرد مشكوك هست
ولي در قيامت جز حق چيز ديگر نيست؛ چون باطل وجود ندارد [لذا] فرد مشكوك نخواهد بود.
(قيم و هادي بودن قرآن متفرّع بر نفي اعوجاج از آن)
بعد از اينكه صفت سلبي اين كتاب را ذكر فرمود كه ﴿لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ است، آن گاه به صفات ثبوتي اين كتاب مي‌پردازد كه اين ﴿هُديً لِلْمُتَّقِينَ﴾ است،
. كتابي مي‌تواند مردم را به راه مستقيم دعوت كند كه خود اعوجاج نداشته باشد. اگر چيزي خود گرفتار اعوجاج بود، نمي‌تواند به صراط مستقيم دعوت كند؛ لذا در آن كريمه فرمود: خداي سبحان اين قرآن را بر رسولش فرستاد: ﴿لَمْ يَجْعَل لَّهُ عِوَجا ٭ قَيِّماً لِّيُنذِرَ بَأْساً شَدِيداً مِن لَّدُنْهُ﴾؛ فرمود: چون عِوَج ندارد قيّم مردم است؛ يعني چون خود قائم است، خود مستقيم است، توان آن را دارد كه قيم باشد؛ ﴿لَمْ يَجْعَل لَّهُ عِوَجا ٭ قَيِّماً﴾.
حالا كه عِوَج و كَژي در اين كتاب نيست [و] كتابي است مستقيم، اين كتابِ مستقيم مي‌تواند قيّم امت باشد؛ مي‌تواند مردم را به صراط مستقيم دعوت كند؛ چون خودش عِوَج ندارد، شايسته است كه قيّم باشد.
(سرّ اختصاص هدايت قرآن به پارسايان)
در اينجا هم فرمود:چون اين كتاب، خود ريب ندارد، توان آن را دارد كه ﴿هُديً لِلْمُتَّقِينَ﴾ باشد؛ گرچه اين كتاب ﴿هُديً لِلنَّاسِ﴾است، اما آن كه بهره مي‌برد اهل تقواست؛ نه اينكه براي متّقيان هدايت است، [بلكه] في نفسه هدايت است؛
مثل اينكه اگر كسي گفت «شمس براي بينايان نور است»؛ نه به اين معناست كه نسبت به نابينا نور نيست؛ نسبت به او هم نور است، ولي نابينا نمي‌بيند. اين كتاب چون ﴿لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾، پس مي‌تواند ﴿هُديً﴾ باشد، نفس هدايت باشد: ﴿هُديً لِلْمُتَّقِينَ﴾
(خُب، متقين را چگونه هدايت مي‌كنند؟)
اهل تقوا چه كساني‌اند كه قرآن براي آنها هدايت است؟
اگر هدايت بَدْوي باشد، منظور از اين متّقين كساني‌اند كه آن فطرتِ تقوا يا فطرتِ توحيد را خاموش نكردند،
اگر منظور، استدامه هدايت باشد، مراد از متقين كساني است كه دين را قبول كردند، به اعمال دين عمل كردند، به راه افتادند؛ لذا بقائاً اين قرآن تأييدشان ميكند؛ مثل ﴿اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ﴾
اگر تكويني هم باشد، منظور از آن متّقين همان اهل تقوايند كه فطرت را خاموش نكردند (يك)،
و اهل تقوايند كه به نداي فطرت پاسخ مثبت دادند و دين را پذيرفتند و عمل كردند (دو)؛
آن گاه قرآن هدايت تكويني است نسبت به اينها كه ﴿يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنَابَ﴾.
.
﴿هُديً لِلْمُتَّقِينَ﴾؛ يعني كساني كه داراي تقواي فطري‌اند [و] آن فطرت توحيدي را حفظ كرده‌اند، قرآن به حال آنها سودمند است؛ يعني سرمايهٴ فطرت را هر كس حفظ كرد، قرآن به حال او نافع است؛
سوم آن است كه اين هدايت به معناي ارائه طريق و امثال اينها نباشد؛ [بلكه] به معناي ايصال به مطلوب باشد.
اين قرآن، متّقيان را به مقصد ميرساند؛ نه [اينكه] متّقيان را راهنمايي ميكند؛ [يعني] هدايت به معناي ايصال به مطلوب باشد؛ نه به معناي ارائه طريق. اهل تقوا را قرآن به مقصد ميرساند.
قهراً اين اهل تقوا كساني‌اند كه گذشته از آن تقواي فطري، تقواي عملي هم داشته باشند، به آن فطرت ترتيب اثر بدهند و مقداري همراه با اين قرآن حركت بكنند، آن گاه اين هدايتِ پاداشي به عنوان ايصال به مطلوب نصيب اينها ميشود و اينها را به مقصد ميرساند؛ متّقيان را وارد حرم ميكند و به مقصد ميرساند.
(درجات هدايت در پرتو تقوا)
و چون تقوا داراي درجات فراوان است ـ از نازل‌ترين مرتبه تا عالي‌ترين مرتبه: تقواي عام؛ تقواي خاص و تقواي اخص ـ
هدايت هم داراي درجات است.
هر كس هر مرتبه‌اي از تقوا را داشت، هدايتِ معادلِ آن مرتبه نصيبش ميشود. و از اين جهت كه قرآن مي‌فرمايد: ﴿إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ﴾
معلوم ميشود تقوا ذومراتب است كه يكي تقي است و ديگري اتقا؛
آن كه تقي است، كريم است و آن كه اتقاست، اكرم است.
از اينكه فرمود: ﴿إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ﴾، معلوم ميشود تقوا داراي مراتب است، يك مرتبه معين ندارد؛ اگر يك درجهٴ معين مي‌داشت، سخن از اتقا نبود. چون [تقوا] داراي درجات گوناگون است (بعضي تقي‌اند، بعضي اتقا)،
هدايت هم داراي درجات گوناگون خواهد بود؛ چه اينكه كرامت هم داراي درجات گوناگون است. آن كه اتقاست، ميشود اكرم؛ آن كه تقي است، ميشود كريم؛
قهراً در مسئلهٴ هدايت هم اين‌چنين است؛ آن كه اتقاست، اشدّ هدايةً است و آن كه تقيّ است، مهتدي است. پس اگر اين كتاب ﴿هُديً لِلْمُتَّقِينَ﴾ است، هر درجه‌اي از تقوا مستلزم درجهٴ معيني از هدايت خواهد بود.6⃣
الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ(3)﴾
(اوصاف پارسايان)
آن گاه متّقين را وقتي قرآن كريم معرّفي ميكند، پنج صفت براي اينها ذكر ميكند؛ مي‌فرمايد: ﴿الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ﴾
(اين يك صفت) كه ايمان به غيب است،
﴿وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ﴾كه رابطهٴ خود را با خداي خود به عنوان بندگي حفظ مي‌كنند (اين دو صفت)،
﴿وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ﴾آنچه را كه ما به آنها داديم، رزقي كه ما به آنها اعطا كرديم، آن را در راه رضاي خدا انفاق مي‌كنند؛
چه مسائل مالي، چه مسائل علمي (اين سه صفت)،
﴿وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِن قَبْلِكَ﴾
يعني اينها كه به نبوّت عامه و به جميع انبيا و كتب و مرسلين ايمان دارند، [به] آنچه بر شماي پيامبر نازل شده است و آنچه بر انبياي پيشين(عليهم السّلام) نازل شده است ايمان دارند (اين چهار صفت)
﴿وَبِالآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ﴾[اينها اهل يقين به قيامت‌اند (اين پنج صفت).
(ايمان به غيب و مصونيت از ريب، دو ويزگي پارسايان)
در اين جملهٴ مباركهٴ ﴿الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ﴾ عنايت فرموديد [كه] اوّلين صفتي كه خداي سبحان براي اهل تقوا ذكر ميكند، ايمان به غيب است.
ايمان در برابر شكّ و ريب است؛ چه اينكه غيب در برابر شهادت است.
كافر و منافق كه در مقابل متقين‌اند، آنها گرفتار ريب و شكّ‌اند: ﴿فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ﴾
امّا مؤمن در امان است؛ يعني عقيده‌اي كه دارد مصون از ريب و شكّ است.
اگر عقيده در امان نباشد، انسان يا كافر است يا منافق، زيرا شك، ريب و مانند آن، آفت اعتقاد است؛
ولي اگر يك اعتقادي در امان بود؛ يعني تزلزل و شك به آن راه پيدا نكرد، اين عقيده به حالت ايمان درمي‌آيد، ميشود «ايمان» [و] صاحب آن عقيده را مي‌گويند «مؤمن».
«مؤمن» كسي است كه به عقيده خود اَمان بدهد؛ يعني در حرم اعتقاد او ريب و تردّد راه پيدا نكند (اين شخص ميشود مؤمن).
اولين وصف متّقيان ايمان است كه ﴿الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ﴾.
ايمان در برابر كفر و نفاق است كه كفر و نفاق با تردّد همراه است و امّا ايمان يعني «جَعْلُ المُعْتَقَد في الأَمْن» كه اين در يك قلعه‌اي است [كه] امان از شك و ترديد است. امّا مورد ايمان،عبارت از غيب است: ﴿الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ﴾.
(ايمان پارسايان به غيب)
اينكه فرمود: ﴿الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ﴾
قرآن جهان را به دو قسمت تقسيم كرده است: عالم غيب و عالم شهادت؛ موجود، اين‌چنين نيست كه منحصر در شهادت باشد، بلكه دو قسم است:
بعضي مشهودند، بعضي غايب‌اند.
آنچه را كه حس درك ميكند و قابل احساس است [كه] با يكي از حواس بتوان آن را درك كرد، اين ميشود جزء عالم شهادت؛
آنچه كه غايب از حس است، با حس نمي‌توان آن را درك كرد، نه با چشم ديده ميشود؛ نه با گوش شنيده ميشود و نه با ساير حواس احساس ميشود، آن را مي‌گويند «غيب».
متّقي كسي است كه ايمان به «غيب» داشته باشد؛ خدا جزء غيب است،
وحي و رسالت و نبوّت جزء غيب است، فرشتگان جزء غيب‌اند،
قيامت جزء غيب است و مانند آن،
كه به عنوان مصاديق غيب ذكر ميشوند (متّقي كسي است كه به غيب ايمان بياورد).
(مفهوم و اقسام غيب)
دربارهٴ ايمان [به] غيب عنايت فرموديد كه هر چه از حواس بيرون باشد و قابل احساس نباشد، «غيب» است،
در برابر شهادت [كه] هر چه محسوس است و قابل ادراك حسّي است، جزء عالم شهادت است.
و غيب هم به دو قسم تقسيم شده بود: يك «غيب مطلق» و يك «غيب نسبي و قياسي»؛
«غيبِ مطلق» آن بود كه براي همگان غيب است و در همهٴ مقاطعِ وجودي غيب است؛ مثل ذات اقدس الهي كه نسبت به همه غيب است و در همهٴ مقاطع وجودي غيب است؛ يعني چه در دنيا، چه در برزخ، چه در قيامت؛
بعضي از امور «غيب نسبي» است؛ مثل جريان قيامت كه اگر براي عدّه‌اي در دنيا غيب است، براي همين عدّه بعد از موت شهادت است؛ چه اينكه براي اوحديّ از انسانها هم، هم‌اكنون شهادت است.
(ايمان بالجمله پارسايان به غيب)
و متّقي كسي است كه به غيبِ بالجمله، ايمان بياورد؛ نه غيبِ في‌الجمله.
غيب بالجمله را در پايان همين سورهٴ «بقره» مشخّص كرد كه فرمود: ﴿آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِن رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ﴾، آن گاه فرمود: ﴿كَلٌّ﴾؛ يعني هم پيامبر و هم مؤمنين، ﴿كَلٌّ آمَنَ بِاللّهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ﴾، بعد ﴿لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِن رُسُلِهِ﴾،
در ذيل آيه هم گفتند: ﴿رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ﴾ با ﴿رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ﴾، مسئلهٴ قيامت را اعتقاد داشتند
[و] با ﴿آمَنَ بِاللّهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ﴾، به وحي و فرشتگان و مبدأ توحيد معتقد شدند.
و غيب بالجمله اگر نشد ـ يعني به جميع آنچه را كه قرآن كريم آن را غيب ميداند و ايمان به آنها را لازم ميداند، اگر غيب بالجمله نشد ـ كفر است؛ خواه غيب في‌الجمله را قبول بكنند يا اصلاً غيب را قبول نكنند
﴿الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (3)﴾
(اقامهٴ نماز، يكي از اوصاف متقيان)
در بيان اوصاف متّقيان، مسئلهٴ اقامه نماز و انفاقِ از روزيهاي الهي را مطرح ميكند. مي‌فرمايد: متّقي كسي است كه گذشته از ايمان به غيب، نماز را اقامه كند.
اقامهٴ نماز غير از خواندن نماز است، گرچه در قرآن كريم صلات را به عنوان اينكه يكي از اركانِ دين و افعال واجب است به مؤمنين نسبت ميدهد، مي‌فرمايد: اينها مصلّين‌اند: ﴿عَلَي صَلَوَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ﴾ و امثال‌ذلك؛ امّا قسمت مهمّ، مسئله اقامهٴ نماز است.
(معناي اقامه و قيام)
«اقامه» كه ريشهٴ اصلي‌اش از قِوام و قيام است، گاهي اين قيام در برابر نشستن و امثال‌ذلك است؛ مثل ﴿الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ قِيَاماً وَقُعُوداً وَعَلَي جُنُوبِهِمْ﴾ـ كه در پايان سورهٴ «آل عمران» آمده است ـ كه آنجا قيام در برابر قعود است؛ يعني ايستادن در برابر نشستن است؛ ﴿الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ قِيَاماً وَقُعُوداً وَعَلَي جُنُوبِهِم﴾؛
گاهي قيام در برابر سجده است؛ نظير اينكه خداي سبحان عدّه‌اي را مي‌ستايد كه اينها در پيشگاه خدا خاضع‌اند: ﴿سُجَّداً وَقِيَاماً﴾ اينها گاهي ساجدند و گاهي قائم‌اند ـ كه اينها دو حال از حالتهاي عبادي است ـ يا ساجدند يا قائم‌اند؛ ﴿سُجَّداً﴾ كه جمع ساجد است و ﴿قِيَاماً﴾ كه جمع قائم است، اينجا «قيام» جمع است؛ نظير ﴿فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنظُرُونَ﴾
گاهي قيام در برابر قعود يا در برابر سجود نيست، [بلكه] قيام در برابر اعوجاج و انحراف و امثال‌ذلك است كه از قيام به اين معنا، «مستقيم» و «استقامت» و امثال‌ذلك ساخته ميشود.
قيام در برابر اعوجاج، قيام در برابر انحراف، قيام در برابر ضعف و مانند آن، اين قيام به معناي ايستادن نيست، [بلكه] به معناي ايستادگي است؛
همان طوري كه در تعبيرات فارسي گاهي مي‌گوييم «ايستاد» [و] گاهي مي‌گوييم «ايستادگي نشان داد»؛
در تعبيرات عربي هم؛ گاهي قيام به معناي ايستادن است در برابر نشستن و سجود؛
گاهي هم به معناي ايستادگي است. اين قيامِ به معناي ايستادگي، در بسياري از موارد مطرح است.
﴿الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (3)﴾
(انفاق و نماز، عامل ارتباط انسان با خداي سبحان)
در اين آيهٴ كريمه بعد از ايمان به غيب، دو صفت و دو فعل از اوصاف و افعال مهم ديني را بيان فرمود:
يكي مسئلهٴ اقامهٴ نماز است كه تحكيم ارتباط عبد با مولاست؛
دوم مسئله انفاق است كه اين انفاق هم يا در تحكيم ارتباط عبد با مولاست يا در تحكيم ارتباط عبيد ـ بعضي از اينها نسبت به بعضي ـ در پرتو توجّه حق.
اين‌چنين نيست كه انفاق، بيان رابطهٴ مردمي باشد و نماز، بيان رابطهٴ الهي؛
همان طوري كه نماز براي تحكيم ارتباط انسان با خداست، انفاق هم براي تحكيم ارتباط انسان با خداست؛ يا مستقيماً انفاق براي تحكيم ارتباط انسان با خداست؛ مثل انفاق جان و مال في سبيل الله، انفاق جان در سبيل خدا براي تحكيم ارتباط انسان با خداست، سخن از [ارتباط] انسانها با يكديگر نيست؛
و گاهي انفاق براي آن است كه تحكيم رابطهٴ انساني انسانها در ارتباط با خداي سبحان حاصل بشود؛ مثل كمكهايي كه انسانها به يكديگر مي‌كنند.
پس اين طور نيست كه انفاق براي ايجاد روابط حسنه بين مردم باشد و نماز براي ايجاد رابطهٴ بين عبد و مولا.
لذا در قرآن كريم مسئله انفاق را همان طوري كه نسبت به يكديگر (يعني انسانها نسبت به يكديگر) بيان مي‌كنند، مسئلهٴ انفاقي كه انسان در راه خدا، براي خدا مستقيماً با خدا ارتباط برقرار ميكند آن را هم بيان ميكند؛
كسي كه جانش را در جبهه براي خدا اعطا ميكند اين مثل نماز است كه تحكيم ارتباط عبد و مولاست.
ضرورت انفاق از رزق الهي
امّا مسئلهٴ انفاق كه فرمود: ﴿وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ﴾؛ اين ﴿وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ﴾، از اينكه فرمود: «آنچه ما به اينها داديم اينها انفاق مي‌كنند» هم تشويق به انفاق است و هم اينكه به انسان منفِق مي‌فهماند از مال خودت چيزي را انفاق نمي‌كني، زيرا رزق خدا را داري به ديگران مي‌دهي.
و هم اينكه بيان ميكند اگر كسي خواست چيزي را انفاق كند بايد مال حلال و مال طيّب باشد كه بشود «رزق خدا» و بشود آن را به خدا نسبت داد، چون اگر كسي مالي را از غير حلال فراهم كرد اين «رزق الله» نيست؛
«رزق» چيزي است كه بشود آن را به خدا نسبت داد، چون ﴿إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ﴾ مال حرام كه انتفاعِ از آن صحيح نيست، نمي‌شود آن را به خدا نسبت داد و آن را «رزق» دانست و خدا را رازقِ آن پنداشت.
(ضرورت انفاق از حلال و امكان انفاق از همه نعمتها)
بنابراين هم ﴿مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ﴾ نشانهٴ آن است كه انسان بايد حلال را در راه خدا صرف كند؛ هم آيات ديگري كه مي‌فرمايد: ﴿أَنْفِقُوا مِن طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ﴾
كه اين هم بحثش خواهد آمد. و چون همهٴ نعمتها از آنِ خداست كه در سورهٴ «نحل» فرمود: ﴿وَمَا بِكُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ﴾ خواه جان، خواه مال، خواه علوم و امثال ذلك و خواه ديگر كمالات، هر كس بتواند آنچه را كه خداي سبحان به او داد در راه خدا صرف كند، اين انفاقِ في سبيل‌الله است.
هر رزقي [كه] خداي سبحان به انسان داد، انسان موظف است آن را در راه خدا انفاق كند.
از امام صادق(سلام الله عليه) كه به عنوان «جَرْي و تطبيق» مسئله تعليم را هم جزء ﴿وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ﴾ دانستند، درست است. حضرت فرمود: يكي از مصاديق انفاق رزق آن است كه كسي كه چيزي بلد شد به ديگران هم بياموزاند، اين وظيفه است؛ ﴿وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ﴾. همان طوري كه زكات مال بخشي از آن واجب است و بخشي از آن مستحب؛ زكات علم هم بخشي از آن واجب است [و] بخشي از آن مستحب.
﴿وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِن قَبْلِكَ وَبِا لْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ (4)﴾
(تقواي اعتقادي پارسايان)
در تشريح شرايط بهره‌‌برداري از قرآن ـ كه قرآن براي متّقيان نافع است ـ اموري گذشت كه اينها تشريح ابعاد تقوا بود؛ بُعد تقواي اعتقادي؛ تقواي عبادي و تقواي مالي.
در تقواي اعتقادي بياني را اجمالاً فرمود كه ﴿يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ﴾ همان بيان را هم در اين بخش مقداري تفصيلاً ذكر ميكند و در ساير آيات همين سوره و ديگر سور بازتر بيان ميكند.
(نبوت خاصه و نبوت عامه)
نبوّت دو قسم است: يك نبوّت عامّه است و يك نبوّت خاصّه؛
نبوّت عامّه آن است كه مخصوص به يك پيامبر معيّن نيست، اصل ضرورت وحي و رسالت مطرح است و اينكه خداي سبحان براي هدايت بشر از راه وحي آنها را تربيت ميكند و بشر بدون پيامبر و وحي نمي‌تواند به سعادت راه يابد؛
نبوّت خاصّه آن است كه مخصوص به انبياي معيّن است؛ مثل آنچه بر موساي كليم، عيساي مسيح(عليهما السّلام) و همچنين آنچه بر رسول خدا(صلّي الله عليه و آله و سلّم) نازل شده است.
در اين قسمت فرمود: متّقيان كه داراي تقواي اعتقادي‌اند، گذشته از اعتقاد به توحيد، اعتقاد به وحي و رسالت هم دارند: ﴿وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُ نْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُ نْزِلَ مِن قَبْلِكَ﴾؛ يعني اينها به كلّ وحي مؤمن‌اند؛ خواه وحي‌اي كه بر شما نازل شد، خواه وحي‌اي كه بر انبياي پيشين نازل شد.
اين معنا كه متقيان و مؤمنينِ واقعي بر مطلقِ وحي صحّه مي‌گذارند و به مطلق وحي ايمان مي‌آورند، در همين سورهٴ «بقره» در پايانش به اين صورت آمده است كه ﴿آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِن رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ﴾، آن‌گاه فرمود: ﴿كَلٌّ آمَنَ بِاللّهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ﴾؛ يعني چه پيامبر و چه امّت؛ هم به خدا؛ هم به فرشتگان خدا؛ هم به كتابهاي خدا [و] هم به آورندگان كتابهاي الهي (به نام مرسلين) ايمان مي‌آورند و حرف آنها اين است كه ﴿لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِن رُسُلِهِ﴾
؛ ما بين هيچ يك از انبيا فرقي نمي‌گذاريم، همه حقّ‌اند و از طرف خداي سبحان آمده‌اند؛ گرچه اينها داراي درجات گوناگون‌اند كه ﴿تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَي بَعْضٍ﴾ ولي اصل اينكه وحي از جانب خداست و حقّ است، به آن ايمان دارند (در اين جهت بين انبيا فرقي نيست).
(اهميت مسئلهٴ معاد در قرآن)
ولي براي اهميت مسئله معاد، جريان قيامت را علي‌حده [جداگانه] ذكر فرمود: ﴿وَبِالآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ﴾.
ممكن است كسي موحّد باشد (از نظر توحيد ذاتي يا توحيد خالقي)؛ ولي معتقد به قيامت نباشد؛ چه اينكه وثنيّينِ حجاز اين‌چنين بودند؛ اينها گرچه توحيد عبادي يا توحيد ربوبي نداشتند (در ربوبيّت، مشرك بودند و در نتيجه در عبادت شرك مي‌ورزيدند) ولي توحيد خالقي داشتند؛ يعني معتقد بودند كلِّ اين نظام را خداي سبحان آفريد؛ اما به قيامت معتقد نبودند.
اعتقاد به خدايي كه از انسان مسئوليت نخواهد، كاري است سهل [كه] مشركين هم آن را قبول دارند؛ يعني خدا را به عنوان خالق سماوات و ارض قبول دارند؛ امّا به عنوان اينكه حكيم و عادل است و روزي را براي بررسي پاداش و كيفر تنظيم ميكند قبول ندارند.
(فراموش كردن قيامت، عامل ابتلاي به عذاب)
آنچه باعث ابتلاي به عذاب است همان فراموشي قيامت است؛ فرمود: ﴿إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ﴾، چرا؟ ﴿بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ﴾
چون قيامت را فراموش كردند گرفتار عذاب شديد شدند
قرآن براي كسي نور است كه قيامت را پذيرفته باشد: ﴿وَبِالآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ﴾؛
أُولئِكَ عَلَي هُديً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (5)
(فلاح و رستگاري اهل تقوا)
خب اينكه فرمود: قرآن ﴿هُديً لِلْمُتَّقِينَ﴾است، متّقين را در اين بُعدهاي تقواي اعتقادي، عبادي، مالي و مانند آن بيان كرده است، آن‌گاه فرمود: ﴿أُولئِكَ عَلَي هُديً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ﴾ ـ
تكرار ﴿أُولئِكَ﴾ براي تعظيم و تفخيم است ـ فرمود: اينها كساني‌اند كه مركب هدايت، زير پاي اينهاست، اينها بر عرش هدايت مستقرّند و آن هم هدايت الهي؛ هدايت الهي زير پاي اينهاست،
اينها بر اساس هدايت الهي حركت مي‌كنند؛ رفيع‌اند: ﴿عَلَي هُديً مِنْ رَبِّهِمْ﴾
و قهراً چون مطيّهٴ هدايت الهي زير پاي اينهاست (اين مركوب راهوار زير پاي اينهاست)،
هيچ امري به روي اينها بسته نخواهد بود [و] هر مشكلي به چهرهٴ اينها گشوده ميشود، لذا ﴿وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ﴾.
(معناي فلاح)
«مفلح» يعني كسي كه ظفرمند و پيروز باشد، راهگشا باشد، مشكل‌گشا باشد، درهاي بسته را باز كند؛
فلّاح به كسي مي‌گويند كه بسته‌ها را باز كند، زمين را بشكافد، بر زمين پيروز باشد. اصولاً اين مادّهٴ «فلاح» در جايي استعمال ميشود كه شكافتن، پيروزشدن، پيشروي‌كردن، ظفرمند‌شدن را دربرداشته باشد.و از اين جهت زارعين را مي‌گويند فلاّح.
بنابراين فَلاح و رستگاري از آنِ اينهاست، چون اينها مي‌شكافند، مانع را برطرف مي‌كنند و درِ پيروزي را باز مي‌كنند و به مقصد مي‌رسند، مي‌گويند اينها مفلح‌اند؛ يعني به مقصد رسيده‌اند،
وگرنه فلاح همان مشكل‌گشودن و درِ فتح را باز‌كردن و مانند آن است. چون ﴿عَلَي هُديً مِنْ رَبِّهِمْ﴾ هستند، به مقصد مي‌رسند.
بنابراين اگر فرمود: ﴿أُولئِكَ عَلَي هُديً مِنْ رَبِّهِمْ﴾؛ يعني اهل تقوا پايگاه هدايت و نور الهي دارند و چون اين مطيّه راهوار در اختيار اينهاست، هر مشكلي به روي اينها گشوده ميشود و در امري نمي‌مانند، لذا به مقصد مي‌رسند: ﴿وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ﴾
والحمدلله رب العالمین 🤲🌷
|
|
|
|
|
|
جهش به انجمن
شما مجاز به ارسال مطلب در این انجمن نمی باشید.
شما مجاز به ارسال پاسخ در این انجمن نمی باشید.
شما مجاز به حذف مطلب ارسالی خود در این انجمن نمی باشید.
شما مجاز به ویرایش مطلب ارسالی خود در این انجمن نمی باشید.
شما مجاز به ایجاد نظر سنجی در این انجمن نمی باشید.
شما مجاز به رای دادن در این انجمن نمی باشید.
