آپارات اينستاگرام لينكداين
logo
پر بازدید ترین عناوین تالار از ابتدا: ایه 59 سوره احزاب(حجاب):زنان مسلمان،جلباب(روپوش) رابه بدن خود نزدیک کنند تا مورد اذیت قرار نگیرند (تعداد مشاهده:53764)    اوقات نماز های یومیه در قران (تعداد مشاهده:44116)    عسل شفا بخش همه مردم-ایه 69سوره نحل (تعداد مشاهده:34375)    آيات 11تا 13 حجرات:برادران ایمانی هم رامسخره نکنید.بدگمان نباشید.غیبت نکنید.تجسس نکنید (تعداد مشاهده:29000)      پر بازدید ترین عناوین سه ماه گذشته: تدبر و فهم سوره مرسلات:واي بر مكذبين    تدبر و فهم سوره تكوير:منظور از حشر وحوش چيست؟ درس و مفهوم ايات سوره اذاالشمش كورت    تدبر و فهم سوره مطففين:كم گذاشتن از حقوق مردم،تمسخر مومنان و افسانه خواندن آيات:ناشي ازانكارمعاد    دانلود فايل پي‌دي‌اف تدبر در سوره هاي مرحله اول نزول شامل درس سوره ها،نكات مهم و كلمات كليدي       آخرین رویداد تالار: اپلیکیشن تنزیل با امکانات جدید، مناسب برای هر ایرانی علاقه‌مند به قرآن      

توجه

Icon
Error

maghrebi Offline
#1 ارسال شده : 1395/08/12 10:20:44 ق.ظ
maghrebi

رتبه: Advanced Member

گروه ها: member
تاریخ عضویت: 1393/12/23
ارسالها: 41
Iran (Islamic Republic Of)

2 تشکر دریافتی در 2 ارسال
هر سوره هدفي دارد.-هدف سوره هاي قران-كشف هدف هر سوره قران،عاملي مهم در فهم وتفسير قران

هدفداري سوره هاچیست و چه نقشی در فهم قرآن دارد

پیش گفتار

كشف هدف های سوره ها یکی از بهترين راه ها براى فهم معانى سور و آيات می باشد.
منظور از هدف سوره این است که «هر سوره اى از سور قرآن كريم داراى جان و روحى است كه در كالبد آيات آن سوره جريان دارد و اين روح بر مبانى، و احكام و اسلوب آن سوره داراى سلطه و إشراف است».
اين روش براى مطالعه و بررسى قرآن نتجه بخش تر از آن است كه آيات آن يكى پس از ديگرى یا پاراگراف، پاراگراف (بند، بند) مورد مطالعه و بررسى قرار گيرد.

مستشرقان و قرآن پژوهان غربى همواره اشاره و حتی تصریح کرده اند كه قرآن بی نظم ترین کتاب است و بر خلاف كتاب هاي معمولى كه داراى نظم معنائى و فصل بندى محتوائى هستند و هر فصل نيز سير منظم و هدف خاصى را دنبال مى كند. و گفته اند قرآن از پراكندگى و گسيختگى ويژه اى برخوردار است و همين امر موجب سردرگمى و حيرت خواننده می شود.

مثل «آرتورجان آربرى» در بخشى از مقدمه خود بر ترجمه قرآن به صراحت این نکته را بیان نموده است.
سوال این است که هر سوره هدف خاص و مشخصى را دنبال مى كند يا هر سوره مشتمل بر آموزه های پراكنده اى است و هيچ گونه تناسبى بين آنها وجود ندارد؟ اگر هر سوره اى داراى هدف واحدى است چگونگي ارتباط آياتي كه مضامين گوناگون دارند با اين هدف چگونه است؟ وجود موضوعات پراكنده در يك مجموعه به نام سوره و ايجاد ارتباط معنائى بين آنها يك واقعيت است یا تخیلی بی حاصل است.



نظرية هدفدارى سوره ها و ویژگی های آن

قرآن پژوهان و مفسرانى كه به هدفداری و هدفمندي سوره هاي قرآن گرايش دارند، تاکید نموده اند که هر سوره داراى جان و روحى است كه در كالبد آيات آن جريان دارد و اين روح بر مبانى، احكام، توجيهات و اسلوب آن سوره، سلطه و اشراف دارد. (مدنى، محمد محمد؛ المجتمع الاسلامى كما تنظمه سورة النساء، مصر، 1991م ،ص5)
قرآن پژوهان معاصر اصطلاح دیگری هم براى اين «واژه» به كار مى برند و آن «وحدت موضوعى سوره ها» است. (شحاته،/27)که منظور از وحدت موضوعى همان وحدت هدف است. البته واژه های معادل دیگری هم وجود دارد، مانند «وحدت سياق» ، «هدفمندى سوره ها» و يا «ساختار هندسى سوره ها» و غيره که همگى بر همين هدفداری سوره ها دلالت دارد به عبارت دیگر هر سوره دارای محور اصلي واحدی است نه این که فقط دارای موضوعات گوناگون مطرح شده در یک سوره باشد.


الف. نظريه هدفداری یا هدفمندى سوره ها از «بحث تناسب و ارتباط آيات» فراتر است
برخى از پژوهشگران معاصر تصور كرده اند كه نظريه «هدفداری و هدفمندى سوره ها» چيزى در حد مباحث مطرح شده تحت عنوان «معرفه مناسبات الآيات» در كتب علوم قرآنى است که آن ها دو بحث كاملاً جداگانه اند.
نظریه تناسب آيات درباره «پيوستگى و ناپيوستگى دو آيه يا چند آيه در كنار چند آيه ديگر» می باشد
در نظريه هدفمندى آيات نه تنها به ارتباط آيات قبل و بعد توجه مى شود بلكه به چگونگي ارتباط آنها با هدف و محور اصلى سوره هم توجه مى شود و مفسر پيش از پرداختن به تفسير آيات در آغاز نظام كلى و نگاهی عام از ساختمان سوره را ترسيم مى كند و روابط آيات را با يكديگر با توجه به هدف اصلى سوره كشف و سپس بررسی و تحلیل مى نمايد.

ب. هدف سوره ها قرادادی نیست، واقعی است.
منظور از هدفمندى سوره ها اين است كه هدف اصلى سوره هاى قرآن واقعی است که می توان كشف كرد نه این که قراردادی باشد. هدف اصلى سوره ها تنها با توجه به مولفه های گوناگون مانند نام سوره، شأن نزول سوره، فضاى نزول سوره، آيات آغازين و پايانى، واژه هاى كليدى و غيره قابل شناخت است.


ج. وحدت هدف سوره ها منافاتى با موضوعات گوناگون درون سوره ها ندارد
يكى از ويژگى هاى خاص و اسلوب بيانى قرآن گوناگونی و گستردگى موضوعات و مطالب مطرح شده در هر سوره است که این موضوعات به ظاهر پراكنده در يك سوره در يك ارتباط منطقى و هدفدار به يك هدف اصلى هدایت مى نماید و اين هدف كه جان اصلى و روح حاكم بر آن سوره محسوب مى شود به اين موضوعات پراكنده انسجام بخشیده و همه را با يكديگر هماهنگ مى نماید.
به عنوان نمونه سوره اعراف هدف اصلی آن چنين است عهد و پیمانى را كه خداوند از آدميان گرفته كه او را بپرستند و چيزى را شريك او قرار ندهند مبناى كلام قرار داده، و آن گاه از سير تاريخى اين عهد كه بر حسب مسير انسانيت در امم و قرون گذشته نموده است بحث می كند.
چون اكثر امم گذشته اين عهد را شكسته و آن را از ياد بردند، و در نتيجه وقتى پيغمبرى در بين آنان مبعوث می شده و آيات و معجزاتى می آورده كه آنان را به ياد عهد خود بيندازد تكذيب می كردند و جز عده كمى به وسيله آن آيات متذكر نمی شدند.
عهد الهى كه در حقيقت اجمالى است از تفصيل دعوت‏هاى دينى الهى می باشد.
داستان خلقت آدم
داستان آدم و ابلیس
داستان پیامبران گوناکون
... بر اين اساس می توان گفت: با ذكر داستان خلقت و داستان آدم و ابليس و داستانهاى نوح، هود، صالح، لوط، شعيب و موسى (ع)این سیر تاریخی را بررسی نموده است تا همان عهد الهی را بررسی نماید.
این پراکندگی داستان و تاریخ پیامبران هدف واحدی را پی می گیرد


د. هدف های چند سوره گاه مشترک و واحد می باشد
ممكن است دو یا چند سوره يك هدف و محور اصلى داشته باشند اما هر يك از زاويه اى جداگانه به تحليل و بررسى و بیان موضوع پرداخته باشند مثلاً هدف سوره مباركه « مرسلات» و سوره «نبأ» اثبات قيامت است. اما در سوره مرسلات، قيامت را با تكيه به اصل رسالت پيامبران اثبات مى كند اما سورة «نبأ» با استدلال بر هدفمندى همه اجزاء جهان و وجود حكمت در افعال خداوند به اثبات قيامت مى پردازد.

هـ . اهداف سوره ها کلی نیست بلکه عینی است
وقتى گفته می شود «هر سوره هدفى دارد» منظور از هدف مفهوم وسيع و گسترده اى كه قابليت تعمیم بر همه سوره هاى قرآن را دارند، نمي باشد؛ بلكه هدف خاص همان سوره مورد نظر است.


كلمات كليدي:سوره هدف نزول محور قران تفسير

ویرایش بوسیله کاربر 1395/08/25 01:22:32 ب.ظ  | دلیل ویرایش: edit

حمید فغفور مغربی
maghrebi Offline
#2 ارسال شده : 1395/08/18 10:58:16 ق.ظ
maghrebi

رتبه: Advanced Member

گروه ها: member
تاریخ عضویت: 1393/12/23
ارسالها: 41
Iran (Islamic Republic Of)

2 تشکر دریافتی در 2 ارسال
مراحل تحولات و سير تاريخي نظريه هدفمندى سوره های قرآن

از نظر تاريخى توجه جدى به هدف سوره ها و تأكيد بر آن كه هدف هر سوره بايد مبنای فهم آيات آن سوره می باشد، از قرن 14هجرى با نگارش تفسير المنار آغاز شد. ولی آن چنان نيست كه مفسران متقدم از آن غافل بوده باشند.

بیشتر تفاسیر و مفسران متقدم اين بحث را از منظر تناسب و ارتباط آيات کاووش نموده اند. اولین بار اين دیدگاه توسط فخر رازی در قرن 7 هجرى و در «تفسير مفاتيح الغيب» (606ـ 543) اعجاز قرآن از جنبه نظم و ترتیب آیات بررسی نموده است.

می توان گفت قرن 9 هجرى گرايش جدی به تناسب آيات و در نتيجه اهداف سوره ها مورد توجه آنان قرار گرفت .

المهايمى (835 هـ) در تفسير «تبصير الرحمان و تيسير المنان» به مناسبت بیان نامگذاری سوره ها به اهداف آنها اشاره كرد و بر این نظر بود كه بين اسم سوره و مقصد اصلى آن ارتباط معنا دارى وجود دارد.

سپس مجد الدين فيروز آبادى (871 هـ) در «بصائر ذوى التميز فى لطائف الكتاب العزيز» به صراحت از اهداف سوره ها ياد می كند (البته از هدف واحد سوره ها سخنی نگفته است).وى ابتداى هر سوره بخشى را به «معظم مقاصد السوره» اختصاص داد و مطالب و موضوعات مطرح شده در سوره را فهرست وار بيان مى كرد. گرچه او به هدف اصلى سوره اشاره اى نمى كند اما کاربرد «مقصود السوره» زمينه اى براى نگرش به اهداف سوره ها باز می نماید. البته او به اهداف نه هدف هر سوره اعتقاد داشت که بیشتر محورهای مهم هر سوره مورد نظرش بود.

در همان زمان برهان الدين ابن الحسن البقاعى (885 هـ.ق) با نگارش كتاب «نظم الدرر فى تناسب الآيات و السور» تحول شگرفى در مبحث «ارتباط آيات» بوجود آورد .او به انواع گوناگون تناسب هم چون تناسب سوره ها و تناسب آيات را مطرح می کند و سعى كرد راهيابى به تناسب آيات را قانونمند نماید و اصول و بنيان هاى علمى آن را بنا می نمايد.

يكى از مهم ترين قواعدى كه وى در اين خصوص بيان كرده است توجه به هدف سوره است او مى گويد:
« قاعدة كلى اى كه در شناخت مناسبات آيات در تمام قرآن مفيد است آن است كه در هدفی كه سوره در جهت آن سياق يافته است دقت نمائید» (البقاعي،1/18)
او وحدت هدف در هر سوره به صراحت مطرح می کند که با استفاده از راه كارهائى هم چون اسامی و فضائل سوره ها، شأن نزول و سياق آيات به هدف سوره راه يافت و آن گاه دوباره از طریق هدف سوره به روابط بین آيات پى برد.

قرن 14هـ آغاز توجه بنیادی به اهداف سوره ها بود كه محمد عبده مبتكر اين روش در قرن اخير می باشد.

محمد عبده می گوید كشف هدف سوره، به مفسر كمك مى كند تا به طور دقيق به معانى آيات نزديك شود و معارف قرآن را درك كند

شاگرد وى سيد رشيد رضا در «تفسير المنار» اين نظر استادش را به خوبى توضيح داده است.(معرفت،/407) وى در اين تفسير پس از آن كه به صراحت از هدف سوره ياد مى كند به شكل نوآورانه آيات را عنوان بندى نموده و آنها را به هدف سوره مرتبط مى كند.

قرآن شناسان غربى با مقايسه سبك قرآن با روش هاى رايج در كتب علمى می گویند كه قرآن سبكى كاملاً از هم گسيخته و پراکنده دارد. به نظر آنان چنين نقص آشكارى نشان مى دهد كه قرآن نه تنها كتابى الهى نيست بلكه نسبت به كتاب هاى رايج بشرى نيز از كاستى برخوردار است.

مستشرقان و قرآن پژوهان غربی مانند «ريچارد بل» كه در سال 1935 در مقدمه ترجمه قرآن، يكى از ويژگى هاى اصيل سبك قرآن را گسيختگى آن ناميده است. سپس اين سخن توسط جرجيس سال (متوفى 1963 م) و آرتور آربرى (1969 م) و برخى ديگر نيز مطرح شد و سرانجام به عنوان يك اصل پذيرفته شده به دائرة المعارف بزرگ بريتانيا راه یافت. (رضوان،2/687)

سخنان مستشرقان تأثير زيادى در محافل علمى جهان اسلام گذاشت و انگيزه بیشتری را در قرآن پژوهان ایجاد نمود تا با جديت بيشترى به بررسى نحوه ارتباط موضوعات پراكنده در سوره ها بپردازند و نظريه هدفدارى سوره هاى قرآن را تكامل بخشند.

البته اين عامل را علت اصلى گرايش مفسران به هدفدارى سوره ها نبود زيرا بررسى هاى تاريخى نشان مى دهد كه قبل از آن كه اين نظريه در بين مستشرقان رواج نماید، قرآن پژوهان و مفسران با نگارش تفاسير متعددى در مورد اعجاز لفظی و نظم قرآن كه از نمونه هاى آن «تفسیر المیزان» و «تفسير المنار» بود.
پس از انتشار تفسیر «المنار» شيخ طنطاوى (1258 ـ 1287 هـ) «الجواهر فى تفسير القرآن» را نگاشت (تأليف: 1344 هـ ـ 1923 م) و علاوه بر توجه ويژه به علوم جديد در تفسير قرآن، اهداف و ساختار سوره را نيز در تفسير دخالت داد .

هم چنین شيخ محمود شلتوت تحت تأثير روش المنار تلاش کرد تا اهداف سوره های قرآن در ده جزء آغازین قرآن را بیان كند.

سيد قطب هم با نگاشتن مقاله اى با عنوان «تصوير هنرى قرآن» و سپس كتابى با همين عنوان (1944 م ـ 1365 هـ) به خوبی توضیح داد در فهم قرآن نبايد فقط به آيات توجه كنيم بلكه بايد نگرشى كلى به سوره داشت و ويژگى هاى عمومى سوره را كشف نمود.

دكتر محمد عبدالله درّاز در كتاب «النباء العظيم» اين نظريه را دنبال کرد. (1352 هـ ـ 1933 م)

سرانجام شيخ محمد مدنى نوشت: هر سوره اى در قرآن كريم داراى جان و روحى است كه در كالبد آيات آن سوره جريان دارد و اين روح بر مبانى و احكام و اسلوب آن سوره اشراف دارد.

با نگارش هم زمان دو تفسير ارزشمند در جهان اسلام يعنى «الميزان فى التفسير القرآن» (1375 هـ) و «فى ظلال القرآن» (1374) توسط دو مفسر برجسته و زمان شناس يكى از شيعيان و ديگرى از اهل تسنن با گرایش عقلانی و اجتماعی کار تکمیل شد.

علامه محمد حسين طباطبائى (1402 ـ 1321 هـ.ق) نخستين مفسر شيعى بود كه در تفسير خود به اهداف و مقاصد سوره ها و بلكه به ساختار سوره ها توجه كرد. وى با گشودن فصلى در ابتداى هر سوره با عنوان (بيان) هدف و غرض اصلى سوره را بيان مى كرد. و در لابلاى تفسير خود هدفداری سوره ها یا مبانى نگرش ساختارى به قرآن را استوار نموده و روش هاى کشف اهداف سوره ها را بیان نمود. در ابتداى هر دسته از آيات، هدف آنها را بيان نموده و نحوه ارتباطشان آنها را با هدف اصلى سوره بیان نموده است.

آیت الله معرفت نخستین کسی است که نظر علامه طباطبائی در مورد اهداف سوره را طرح و بررسی نمود و حتی از شاگردان علامه گلایه می کند که آن ها حرف خودشان را می زنند و منظور ایشان از هدف هر سوره را توضیح نداده اند. (مجله پژوهش های قرآنی مصاحبه با آیت الله معرفت)

سيد قطب (1386 ـ 1326 هـ) نيز در تبيين اهداف سوره هاى قرآن كريم در تفسير خود آورده است و قبل از آغاز به تفسير هر سوره، نقطه نظرها و پيام هاى سوره را به گونه اى مطرح مى ساخت كه خواننده از لابلاى آن وحدت پيام و يكپارچگى کلی سوره ها را كشف نماید وى پس از آن كه چكيده اى از مفاهيم سوره را بيان مى كرد اهداف سوره را ذكر نموده و ارتباط آیات سوره با هدف آن را بیان نموده است.

موج گرایش به هدفداری سوره ها پس از تفسیر علامه و عبده در مفسران و قرآن پژوهان معاصر شیعه و اهل سنت رونق گرفت و به همین دلیل در بسيارى از كتاب هاي علوم قرآنى كه از سال (1390 هـ ـ 1970 م) نوشته شده است این مطلب بیان شده است
، فصلى نيز بررسى نظرية «وحدت موضوعى سوره هاى قرآن»، يا «اهداف و مقاصد سوره های قرآن» و يا «هدفداری سوره ها» و عناوينى از اين قبيل اختصاص داده شده است.
دكتر محمد محمود حجازى كتاب «الوحده الموضوعيه فى القرآن الكريم» به رشته تحرير در آورد (1390 هـ ـ 1971) که خود فصل تازه اى در شكوفائى اين موضوع گشود.

در سال هاى اخير تقريباً همه ساله تفسيری جديد بر مبناى هدفدارى سوره ها نگاشته شده است كه از جمله آنها: التحرير و التنوير، الاساس فى التفسير، تفسير القرآن الكريم، من وحى القرآن، صفوه التفاسير، تفسير كاشف، من هدى القرآن، التفسير المنير فى العقيده و الشريعه و المنهج، التفسير الوسيط للقرآن الكريم، تفهيم القرآن، ايسر التفاسير و التفسير البنائى.

می توان گفت قرن 15 هجری قرآن پژوهان به نظريه هدفداری سوره ها توجه جدی نموده اند بگونه اى كه هم اكنون يكى از بخش هاى ثابت اكثر تفاسير شيعه و اهل سنت را «بررسى اهداف سوره ها» مى باشد.

هم چنین كتاب «نظم قرآن» از عبدالعلى بازرگان(1372) و «پژوهشى در نظم قرآن» عبدالهادى فقهى زاده (1374) کتاب «قرآن ناطق» (بي آزار شيرازي) و کتاب «چهرة پيوستة قرآن» (ايازي) منتشر شده اند
کتاب ساختار هندسي سوره هاي قرآن نوشته محمد خامه گر در سال 1382 به طور مشروح از اهميت بحث و معنا و مفهوم آن و پيامدها و كاركردهاى بررسى ساختارى سوره ها سخن گفت.

ویرایش بوسیله کاربر 1395/08/18 01:16:49 ب.ظ  | دلیل ویرایش: edit

حمید فغفور مغربی
maghrebi Offline
#3 ارسال شده : 1395/08/25 01:20:37 ب.ظ
maghrebi

رتبه: Advanced Member

گروه ها: member
تاریخ عضویت: 1393/12/23
ارسالها: 41
Iran (Islamic Republic Of)

2 تشکر دریافتی در 2 ارسال
پیش فرض های هدفدارى سوره ها

پیش فرض های هدفداري سوره ها را، طرفداران اين نظريه به عنوان مبادی کارشان پذيرفته اند و این پیش فرض ها را بدیهی می دانند.

پیش فرض های هدفدارى سوره ها را می توان به صورت زیر برشمرد

1-یکسانى اصول فصاحت و بلاغت در كلام الهى و بشرى

مفسران از گذشته تا کنون يكى از جنبه هاى اعجاز قرآن را فصاحت و بلاغت آن مى باشد. قرآن سخنی به غایت زيباست و فوق العاده تأثيرگذار شگفتى در مخاطبان خويش می باشد.
چنین تفاوتی بین قرآن با كلام بشرى نيست كه چون قرآن کلام خدا است از اصولى غیر از اصول زیبائی كلام بشرى استفاده کرده است بلكه الهى بودن سخن خدا، خالی از نقص بودن آن است چنان كه درباره همه صفات الهى نيز اين موضوع پذيرفته شده است. مثلاً تفاوتى در مفهوم علم الهى و علم بشرى نيست بلكه تفاوت در حقیقت آن است كه علم خداوند ذاتی و بى نهايت است و علم انسان عرضی و محدود است.
از جمله اصولى كه باعث جذابيت سخن است، نظم و چينش واژگان آن است. پراكنده گويي سخن را نا زيبا و حتی مخاطب را خسته و دلزده مى كند، در این مورد تفاوتی بین سخن خدا و سخن بشر نیست.

2-وحيانى بودن ساختار درونی سوره ها

يكى دیگر از پیش فرض های نظريه هدفدارى سوره ها، بحث توقيفى بودن چينش آيات در سوره ها می باشد. مهم ترين دلايل وحياني بودن ساختار و چینش آیات در سوره ها عبارت است از:

الف- قاعده اولیه
امامان (ع) در قول و عمل و با نگارش نسخه هايى از قرآن، نظم و ترتيب آيات آن را تأييد كرده اند، سنت متشرعه، تواتر از نظم فعلى و موجود قرآن می باشد.

ب-تاریخ قرآن
تاریخ قرآن نشان می دهد که اهتمام فوق العاده پيامبر به حفظ قرآن از تحريف، اهميت و قداست ویژه ای که مسلمانان براى قرآن قائل بودند، اجر و پاداش فراوان خواندن قرآن و امثال آن نشانگر آن است كه قرآن از نخستين روز نزولش در دوران پیامبر، اسلام جمع آورى و تدوين شده باشد و هر آيه اى جايگاه خود را از اولین روز نزول مشخص شده باشد شاید به همین دلیل فقيه و مفسر قرآن برجسته ای چون مرحوم آيت الله خويى بر این نظر است که: هر روايتى كه جمع آورى قرآن را به دوران هاى پس از پيامبر مستند مى كند به دليل ناسازگارى با اين حقايق قطعی تاريخى غير قابل قبول مى باشند. (خوئى، 1/ 398)

هم چنین در دوران ختم نبوت و انقطاع وحى، تنها کتاب الهی هدایت بشر و معجزه جاودانه، قرآن است و قران خود فرموده «انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون»

ج- چینش آیات در جای خود توسط پیامبر

تاریخ گواه است که سيره پيامبر(ص) نیز چنین بود: هر آیه جدید نازل می شد، جای آن را در سوره ها مشخص می نمود.
از ابن عباس نقل است كه فرمود:«پيامبر، پايان سوره قبلى و شروع سوره بعدى را با نزول بسم الله الرحمن الرحيم در مى يافتند.» (واحدي،/17)
ابن عباس مى گويد: «طى دوران رسالت، سوره هاى متعددى بر پيغمبر فرود آمد. هر گاه آياتى از قرآن نازل مى گشت، حضرت كاتبان وحى را فرا مى خواند و آنان را مأمور مى ساخت كه آيات را در ضمن سوره اى جا دهند كه فلان مطلب در آن مذكور آمده است.»(يعقوبي،2/43)

3- هدف دار بودن قرآن

پش فرض دیگر هدفدارى سوره ها، پذيرش هدفداري قرآن است. آيات آغازین سوره البقره هدف اصلی از نزول قرآن را «هدايت متقين» فرموده است. آن گاه در ديگر آيات قرآن چگونگى هدايت انسان را ذکر نموده است، موانع هدایت مرتبط با آن را با دقت ویژه ای بيان مى نماید.

براى آشنايان و آگاهان به ادبیات قرآن روشن است كه قرآن كتابى دارای هدف است كه گزاره های گوناگون اخلاقی، عبادی، تاریخی ... حول هدف هدایت انسان ها قرار داده است.

حقیقت آن است که قرآن مجموعه واحدى است كه همه اجزايش يك هدف را دنبال مى كنند و آن هدف، هدایت و ساختن انسان است، هدايت نمودن قرآن در انتخاب واژگان، چينش واژه ها در جملاتش در سوره ها كاملاً آشکار است و یک اراده حكيمانه اى در ساختاردهى آنها نقش داشته است.
بنابراین اگر قرآن داراى يك هدف اصلی است، هر سوره اى از قرآن بايد بخشى از اين هدف را بیان کرده باشد و رابطه اى معنادار و هماهنگ با هدف اصلی قرآن داشته باشند.


البته كشف اهداف سوره ها و برقرار نمودن ارتباط آن ها با هدف اصلى قرآن نیازمند پژوهش علمى و تلاش فراوان است. بنابراين اگر كسى هدفداری سوره ها را قبول نکند، به ناچار در هدفداری قرآن ترديد می نماید.
والسلام علیکم و رحمه الله

منابع و مآخذ

1-ايازى، سيد محمد على؛ چهره پيوسته قرآن، نشر هستي نما، تهران، 1380ش.
2- بازرگان، عبدالعلي؛ نظم قرآن، تهران، 1372ش.
3- البقاعى، ابراهيم بن عمر؛ نظم الدرر فى تناسب الآيات و السور، دارالكتب العلميه، بيروت، 1415 هـ.
4- خامه گر، محمد؛ ساختار هندسي سوره هاي قرآن ، اول، امير كبير، تهران، 1382 ش.
5- خوئى، ابوالقاسم؛ البيان فى علوم القرآن، ترجمه نجمي و هريسي، دانشگاه آزاد اسلامي ، خوي، 1375ش.
6- رضوان، عمر بن ابراهيم؛ آراء المستشرقين حول القرآن الكريم و تفسيره، دار طيبه، رياض، 1413هـ.
7- شحاته، عبدالله محمد؛ درآمدى بر تحقيق در اهداف و مقاصد سوره ها، ترجمه محمد باقر حجتى، نشر فرهنگ اسلامى، تهران، 1369ش..
8-طنطاوى جوهرى، محمد؛ الجواهر فى تفسير القرآن، دار الفكر، بيروت.
9- علامه طباطبائی، تفسیر المیزان
10- فقهي زاده، عبدالهادي؛ پژوهشي در نظم قرآن، جهاد دانشگاهي، تهران، 1374ش.
11- مدنى، محمد محمد؛ المجتمع الاسلامى كما تنظمه سورة النساء، مصر، 1991م.
12- معرفت، محمد هادى؛ التمهيد، چاپ اول، علوم قرآنى، قم، 1378ش.
13- معرفت، محمد هادى؛ مصاحبه با مجله پژوهش های قرآنی
14- واحدى، نيشابوري؛ اسباب النزول، دار الكتب العلمية، 1982م.
15- اليعقوبى، احمد بن اسحاق؛ تاريخ اليعقوبى، دار احياء التراث، بيروت.


اين تحقيق،در دومين جلسه حضوري قران پويان در مهرماه سال 95 ارايه گرديد.
حمید فغفور مغربی
farhang Offline
#4 ارسال شده : 1395/08/26 10:40:37 ق.ظ
سید کاظم فرهنگ

رتبه: Advanced Member

گروه ها: member, Administrators
تاریخ عضویت: 1390/02/31
ارسالها: 538
Iran (Islamic Republic Of)

26 تشکر دریافتی در 18 ارسال
براي دانلود فايل صوتي سخنراني اقاي دكتر مغربي پيرامون هدف داري سوره هاي قران (ارايه شفاهي مقاله مذكور)

به لينك زير مراجعه كنيد.

كليك كنيد
سیدکاظم فرهنگ
ali Online
#5 ارسال شده : 1395/08/29 04:23:14 ب.ظ
ali

رتبه: Advanced Member

گروه ها: Moderator, member
تاریخ عضویت: 1390/03/24
ارسالها: 364

تشکرها: 4 بار
12 تشکر دریافتی در 12 ارسال
دكتر مستنصر مير در كتاب انسجام در قران : مفهوم نظم در تفسير "تدبر در قران"اثر امين احسان اصلاحي (مفسر پاكستاني و استاد مير. اصلاحی معروف‏ترین شاگرد امام حميدالدين فراهی (1863-1930) از مفسران و مصلحان هندوستان بود) را بررسي كرده و درفصل سوم وچهارم كتاب خود به بحث وحدت و كليت سوره ها اشاره ميكند كه مشابه مقاله بالا در بحث هدف مندي سوره هاست.

مطالب زيراز مقاله اقاي ابوالفضل حري كه نگاهي خلاصه باين كتاب است،منعكس شده است.

فصل دوم
مير در اين فصل به بررسي اصول تفسيري اصلاحي در تدبر قرآن كه همان اصل نظم است، ميپردازد. اصالحي اصول تفسير قرآن را به دو نوع تقسيم مي‌كند: اصولي كه در بطن قرآن قرار دارند و اصولي كه بافت بروني قرآن مربوط ميشوند.
اصالحي اصول دروني قرآني رابر سه نوع ميداند: زبان قرآن، نظم قرآن و نظاير (مشابهات) قرآن.

اصول برون بافتي قرآن نيز عبارتند از سنت متواتر، حدیث، اسباب النزول، تفسیرهای اولیه قرآن، کتب مقدس پیشین و تاریخ قدیم عرب.

در مجموع، مطابق نظر فراهی مولفه های سازنده نظم عبارتند
از: ترتیب، تناسب و وحدت. فراحی و اصلاحی معتقدند نظم، بافراهم نمودن بافتی قطعی برای آیات قرآنی، به تفسیر صحیح قرآن دامن ميزند.

فصل سوم

مير در اين فصل ابتدا مفهوم سوره به منزلة كليت را بررسي مي‌كند. مير مينويسد به زعم اصالحی، هر سوره قرآن یک كليت است و باید به همین صورت هم مطالعه و درک شود.

مير ادامه ميدهد فراهی برای اثبات وجود نظم و یا انسجام موضوعی / ساختاری در تمام سوره های قرآن دلایل زیر را ذکر می کند.

اول این که تقسیم مطالب قرآنی به چندین سوره نشان میدهد هرسوره دارای موضوعی مشخص و متمایز است، و گرنه، کل قرآن در یک سوره جای میگرفت.


دوم، حجم متفاوت و نامساوی سوره ها نشان ميدهد که نظم، حجم هر سوره بر اساس اصل نظم مشخص میشود.

سوم، واژة »سوره« به معنای »دیواری است که در میان شهری واقع شده« است. هر دیوار فقط يك شهر را محاط مي‌كند. و به همين ترتيب هر سوره هم فقط مجموعه اي از موضوعات مرتبط را در خود جاي مي دهد. در قرآن هم حتی سوره هایی که موضوعي مشابه دارند اما ارتباط درونی با هم ندارند، در یک سوره جای نگرفته اند و براي نمونه موضوع مورد نظر حداقل در دو سوره آمده است.

چهارم، قرآن، که ادعا می شود چون از جانب خدا آمده بی نظیر است، کافران را به چالش فرا می خواند که منظور آن که دست كم یک سوره مشابه آن بیاورند، که منظور آن از »سوره« متنی است که از نظر موضوع کامل و از نظر ساختار منسجم است.

مير سپس به روش كار فراهي اشاره مي‌كند.
مطابق نظر فراحی، هر سوره قرآن مضمونی خاص خود را دارد که عمود نامیده میشود.

عمود )در لغت به معنای ستون( محوریت سوره است و تمام آیات آن سوره حول آن سیر میکنند.


البته مير در پانوشت مفهوم عمود را از ديدگاه فراهي جزيي تر بررسي مي‌كند: فراهي عمود را »آنچه مضمون متن را متحد مي‌كند« تعریف میکند )جمیع مطالب الخطاب(. عمود »معنی اصلی متن« )مجرای الکالم(، »مضمون اساسی« )محصول( و »هدف اصلی« )مقصود( سوره است )دلایل ص73 .).اما عمود »چیزی که وحدت را به صورت عمومی وارد متن کند«، نيست )جامع عام(؛ بلکه »یک اصل متحد کننده قطعی و خاص« است )جامع امر خاص( )همان(. همچنین عمود باید یکی از »همگانیها« باشد )الامور الکلیه(، یعنی مضمون و یا موضوعی که از محدودیت های زمان و مکان آزاد است )همان 62 .)عمود كليد و راهنماي درك سوره است )ص 77 .)عمود چیزی است كه به سوره عينيت ميبخشد.

فراهي در اين باره مينويسد: »... وقتي مضامين متن به هم مي پيوندند و حول عمود يكسان متمركز ميشوند، و متن هماهنگ و متحد ميشود، متن نيازمند ماهيت متمايز ميشود. )ص 75 .)

عمود پنج مشخصه دارد.

اول اينكه مركزيت دارد: كه اين همان محور اصلي سوره است كه ديگر مضامين سوره بدان منتهي ميشوند و خود ديگر فروناكاستني است.
دوم، داراي عينيت است: مضموني عيني دارد و نه آهنگ و حالت.

سوم، داراي مشخصه تمايز است: عمود هر سوره بايد متمايز از عمود هر سوره ديگر باشد.

چهارم، بايد جامع باشد: يعني نشان دهد كه مواردي همچون دستورات خاص )احكام( نميتوانند به عنوان عمود در نظر گرفته شوند تنها ميتوانند گوياي عمود باشند)ص 62 .)

پنجم، ارزش تفسيري دارد: نقطه اصلي ارجاع در يك سوره را مشخص مي‌كند و تمام مفاهيم و موضوعات آن سوره بايد با ارجاع به آن تصريح شوند.
خلاصه اين‏ كه عمود مضموني است كه از منظر تعبير كتب مقدس اهميتي خاص دارد و با مركزيت، عينيت، تمايز و جامعيت مشخص ميشود.

ظاهراً فراهی برای تعیین محور (عمود) یک سوره خاص از دستورالعمل زیر پیروی کرده است: هر بخش سوره دقيقا مطالعه و موضوع مهم سوره مشخص ميشود و آيات اين بخش با هم مرتبط ميشوند. سپس تلاش ميشود كه در پرتو موضوعات مهم هر بخش، مفهوم بنيادين آيات استنتاج شود. اگر اين مفهوم بنيادين در سرتاسر سوره به طرزي اندام وار بسط و توسعه يابد به منزلةعمود صحيح آن سوره تلقي میشود.


در پايان اين فصل مير جمعبندي مي‌كند. طبق نظر اصلاحی و فراهی، مفهوم کلیت سوره بدان معناست که هر سوره از نظر موضوعی متنی کامل است که در ساختاری منسجم ارائه شده است.

فصل 4

مير در اين فصل مفهوم سور به منزله كليت را بسط و توسعة مبسوط ترداده و از ميان عالمان مسلمان، آراي و انديشه هاي دو مفسر قرآن يعني سید محمد حسین طباطبائی از ایران و سید قطب از مصر را از نزديك بررسي مي‌كند.

در مقایسه نظر اصلاحی با سید قطب و علامه طباطبائی میتوان دريافت كه هر سه سوره را به صورت یک واحد منسجم و کلی در نظر میگیرند و از تعابیر مختلفی، عمود (اصلاحی)، محور (سید قطب) یا غرض (طباطبائی) استفاده میکنند.
علامه طباطبائی جهت تعیین غرض سوره آغاز، پایان و سیاق کلی سوره را بررسی میکند و در بسیاری موارد به کلیت آیات توجه میکند. سید قطب نيز بین محور یک سوره خاص و هدف قرآن تمایز قائل نمی شود و آن دو را یکی می داند

ویرایش بوسیله کاربر 1397/01/11 02:18:03 ب.ظ  | دلیل ویرایش: edit

ali Online
#6 ارسال شده : 1397/01/11 12:08:40 ق.ظ
ali

رتبه: Advanced Member

گروه ها: Moderator, member
تاریخ عضویت: 1390/03/24
ارسالها: 364

تشکرها: 4 بار
12 تشکر دریافتی در 12 ارسال
پیوستگى سوره تحولى در تفسیر قرآن در قرن بیستم (مستنصر میر)

برگرفته از مجله: آینه پژوهش » آذر و اسفند 1386 – شماره 107 و 108 (8 صفحه – از 2 تا 9)مترجم: محمدحسن محمدى مظفر

تفسیر قرآن در قرن بیستم با سبک تفسیر سنتى که به طور کلى مى توان گفت از قرون اولیه اسلامى تا پایان قرن نوزدهم ادامه داشت4, قطع رابطه کرده است. یک جلوه این قطع ارتباط تلقى سوره هاى قرآن به عنوان واحدهاى پیوسته است.

مقدمه

تلقى سوره ها به عنوان واحدهاى پیوسته به خودى خود تلقى تازه اى نیست. زرکشى (745 ـ 749 / 1344 ـ 1391 ) در برهان5 فصل کاملى را به این موضوع اختصاص داده و سیوطى (م 911 / 1505) نیز در اتقان6 ـ که تلخیص و تجدید نظرى در کتاب زرکشى7 است ـ همین کار را کرده است. زرکشى اختلاف علما را در این موضوع نقل مى کند. عزّالدین بن عبدالسلام (577 ـ 1660 / 1811 ـ 1262) استدلال کرده که قرآن در طول بیش از بیست سال و در شرایط بسیار متفاوتى نازل شده است, بنابراین ممکن نیست پیوند و ارتباط داشته باشد.

یکى از مشایخ زرکشى, که سیوطى وى را ولى الدین ملّوى دانسته 8, این استدلال را نادرست مى داند و مى گوید که هر چند وقایع تاریخى, ترتیب نزول وحى هاى قرآنى را تعیین مى کرده, ولى در چینش آنها ملاحظه حکمت شده است (و فصل الخطاب أنّها على حسب الوقائع تنزیلا و على حسب الحکمه ترتیبا)9.

فخرالدین رازى که معتقد بود ترتیب آیات قرآن پر از نکات و لطائف است (أکثر لطائف القرآن مودعه فى الترتیبات و الروابط). او در تفسیرش معمولا ارتباط آیات را با یکدیگر شرح مى دهد13.

روش رازى در برقرارى مناسبات میان آیات قرآن را مى توان خطى ـ اتم انگارانه (linear-atomistic) توصیف کرد: او آیه دوم را به آیه اول ربط مى دهد و آیه سوم را به آیه دوم و همین طور تا پایان سوره. با این کار, توجه رازى در هر زمان خاص بر دو آیه (یا دو فقره) متمرکز است. در چنین روشى, که صرفاً متوجه برقرارى ارتباطات موردى میان آیات است, با دیدن درختان از جنگل ـ آیات از سوره ـ غفلت مى شود و لذا نمى تواند به شکل گیرى رویکردى اندام وار به سوره هاى قرآن, بینجامد15.

تفسیر قرن بیستم: توصیف
شمارى از مفسران قرآن در قرن بیستم سوره ها را واحدهاى پیوسته دانسته و لذا از ترتیب متداول آیات در سوره ها دفاع کرده اند18.
شاید افراد ذیل مهم ترین آنها باشند: اشرف على ثنوى, حمیدالدین فراحى و امین احسن اصلاحى از هند و پاکستان; عزت دروزه و سید قطب از مصر; و محمد حسین طباطبایى از ایران19. همه این نویسندگان, به جز فراحى, تفسیرهاى کاملى بر قرآن نوشته اند; تفسیرهاى ثنوى و اصلاحى به زبان اردو, و تفسیرهاى سه نفر دیگر به عربى است. فراحى تصمیم داشت تفسیر کاملى بنویسد که مرگ او را از انجام این کار باز داشت. ولى کار تأثیرگذار او در پَسِ تفسیر شاگردش, اصلاحى, قرار دارد. چنان که اصلاحى مى نویسد: تفسیر خود را براى تکمیل طرحى که استادش آغاز کرده بود, نوشت.

ثنوى20
ثنوى در مقدمه بر بیان القرآن خود مى گوید که با نوشتن تفسیرش (بالالتزام) توضیح داده که در هر سوره, هر آیه اى با آیات قبل و بعدش مرتبط است. به این منظور او همواره کلمه ربط را که با حروف درشت چاپ شده, به کار مى برد تا عنوانى براى اشاره به بحث درباره این ارتباط ها باشد.

مانند این که او وحدت سوره 31 (لقمان) را چنین شرح مى دهد: این سوره درباره قرآن سخن مى گوید و یکى از تعالیم عمده آن یعنى یگانگى خدا (توحید) را بیان مى کند. این سوره به چهار بخش قابل تقسیم است: آیات 1 ـ 9,9 ـ12,20 ـ 32, 33ـ 34. بخش نخست با تمجید از قرآن آغاز مى شود و در ادامه به ستایش از مؤمنان به قرآن و انتقاد از غیرمؤمنان مى پردازد و در پایان این بخش به بیان کیفر غیر مؤمنان و پاداش مؤمنان مى انجامد. بخش دوم موضوع توحید را مطرح مى کند و بخش سوم با نقل داستان لقمان آن موضوع را ادامه مى دهد. لقمان نخست پسرش را تعلیم مى دهد که در موضوع توحید ثابت قدم باشد و سپس برخى از دستورات عملى را که مکمّلى بر تعلیم نظرى توحید هستند, به او مى آموزد. در همین بخش عقیده باطل بت پرستى با توحید مقایسه شده است. در بخش آخر بت پرستان از روز حساب برحذر داشته شده اند21.

سید قطب22
سید قطب در مقدماتى که بر سوره ها نوشته است, مکرراً از آنچه آن را محور (تز اصلى) سوره مى نامد, بحث مى کند. خود گزینش این کلمه حاکى از آن است که به نظر او هر سوره بر اندیشه اى اصلى مبتنى است و با توجه به آن باید فهم شود23.
سوره 25 (فرقان) به نظر سیدقطب به پیامبر در مبارزه اش علیه قریش ـ که او را متهم و آزرده مى ساختند ـ تسلى مى دهد (ایناس لرسول اللّه). سید قطب پس از ذکر نمونه هایى از این تسلى در آغاز این سوره, مى گوید:
هذه فى ظلال السوره و ذلک هو محورها الذى تدور علیه و موضوعها الذى تعالجه و هى وحده متصله یصعب فصل بعضها عن بعض24.
وى سپس سوره را به چهار بخش (اشواط) تقسیم مى کند: آیات1 ـ 20, 21ـ 44, 45ـ 62, 63ـ 77. این سوره با انتقاد از قریش, به پیامبر تسلى مى دهد. در بخش اول عقاید قریش غیرقابل دفاع نشان داده شده است به گونه اى که وقتى بلافاصله پس از آن در همین بخش , انتقاد قریش از پیامبر نقل مى شود, این انتقاد تلخى خود را از دست داده است. بخش دوم با نقل انتقاد قریش از خدا که چرا شواهد مورد درخواست شان را نازل نمى کند, و با بیان کیفرى که در انتظار قریش است, دوباره به پیامبر تسلى مى دهد. قریش متکبر در واقع خدا را به مبارزه مى طلبیدند; خدایى که مى داند چگونه با آنان رفتار کند و در نبرد علیه آنان همراه پیامبر است. بخش سوم با توجه به وجود شواهد متضاد فراوان در طبیعت نشان مى دهد که عقاید شرک آلود قریش چقدر پوچ است. این بخش نیز در صدد تسلى دادن به رسول خدا (ص) است. در بخش آخر نیز چنین بیان مى شود که خدا به کسانى که او را به مبارزه مى طلبند

دروزه 26
دروزه مى گوید که برخى فکر مى کنند در سوره هاى قرآن, چیدمان آیات و فقرات کاملاً بدون حساب و کتاب است. ولى او در بررسى هاى خود به عکس این مطلب متقاعد شده است, یعنى بیشتر آیات و فقرات در سوره ها مرتبط به هم اند (بأنّ أکثرها مترابط و منسجم). بنابراین دروزه در تفسیر قرآنش به توضیح چنین ارتباطات توجه ویژه اى دارد (الاهتمام لبیان ما بین آیات و فصول السور من ترابط)27.
او سوره 81 (تکویر) را به دو بخش تقسیم مى کند : 1 ـ 14 و 15 ـ 29. ممکن است تصور شود که بخش دوم با بخش اول مرتبط نیست. ولى چنین نیست (والآیه فصل مستقل الموضوع عن سابقته, غیر أنّ الارتباط بینها و بین هذه السابقه قائم); زیرا بخش اول مردم را از حادثه قریب الوقوع روز قیامت آگاه مى کند و به آنها درباره محاسبه اى که در آن روز رخ خواهد داد, هشدار مى دهد و بخش دوم خبرهاى روز قیامت را تأیید مى کند و اعتراض کافران را نسبت به آن هشدار ردّ مى نماید28.

طباطبائى29
طباطبائى همانند سید قطب مى کوشد تا اندیشه اصلى یک سوره را شناسایى کند و آن را غرض مى نامد. او این کار را از طریق بررسى آغاز سوره (بدء), پایان سوره (ختام) و جریان کلى بحث آن (السیاق الجارى) انجام مى دهد. مثلاً با کاربرد این روش او غرض سوره 29(عنکبوت) را چنین شرح مى دهد: ایمانى که مطلوب خداست صرف اقرار به زبان و گفتن آمنّا باللّه نیست, بلکه ایمانى حقیقى است که تحولات و فتنه ها آن را متزلزل نسازد30.

طباطبائى نیز معمولاً سوره ها را به بخش هایى تقسیم مى کند. او سوره 29(عنکبوت) (در متن انگلیسى30 آمده که ظاهراً اشتباه است) را به پنج بخش تقسیم کرده است31. بخش اول (آیات 1ـ 13) مى گوید که مؤمنان از امتحان و آزمایش در این دنیا معاف نیستند; زیرا امتحان کردن مردم سنت خداست. در بخش دوم (14ـ 40) هفت تن از پیامبران پیشین و امت هایشان به عنوان مصادیقى از آن سنت الهى ذکر شده است. بخش سوم (41 ـ 55) مکمل بخش قبلى است و به بى اساس بودن عقاید امت هاى هلاک شده اشاره دارد. تا اینجا سوره مذکور آن مؤمنانى را که به جهت ترس از فتنه از دین برگشته اند توبیخ مى کند. بخش بعدى (56 ـ 60) خطاب به سایر مؤمنانى است که در مکه زیر ستم قریش بودند. این بخش به آنان دستور استقامت مى دهد و مى افزاید که در صورت لزوم از مکّه هجرت کنند. بخش پایانى (61 ـ 69) که خطاب به پیامبر ـ و از طریق او به کل امت اسلامى ـ است, اندیشه ارائه شده در بخش اول را از سر مى گیرد.

فراحى و اصلاحى32
به نظر فراحى هر سوره مضمونى اصلى دارد که وى آن را عمود مى نامد. همه آیات یک سوره به طور لازم و ملزومى با عمود آن مرتبط اند و تنها هنگامى مفهوم کامل خود را آشکار مى کنند که این عمود, کشف و محوریت آن در سوره تصدیق شود. براى مثال عمود سوره 51 (ذاریات) پاداش الهى است, البته با تأکید بر جنبه تلافى گرانه پاداش. همه هفت بخشى که فراحى سوره ذاریات را به آنها تقسیم کرده (آیات 1 ـ 14, 15 ـ 19, 20 ـ 23, 24 ـ 37, 38 ـ 46, 47 ـ 51, 52 ـ 60) به این موضوع مى پردازند; بخش نخست, عمود را مطرح کرده است و بخش هاى دیگر شواهدى براى آن هستند33.

اصلاحى از فرض عمود, آن گونه که استادش مطرح کرده بود, آغاز مى کند و مى کوشد که عمود هر سوره اى از قرآن را شناسایى و هر سوره را با توجه به عمود ویژه آن تفسیر کند. تلاش او احتمالاً بلندپروازانه ترین تلاش است که از سوى یک نویسنده جدید براى تثبیت سوره هاى قرآن به عنوان واحدهاى پیوسته انجام شده است. از آنجا که من در جاى دیگرى با ارائه برداشت او از سوره 4 (نساء) در این باره, به تلقى او از پیوستگى سوره پرداخته ام34, در اینجا به بررسى کوتاه بخشى از تحلیل او از سوره بقره, دومین سوره قرآن, بسنده مى کنم35.

به نظر اصلاحى این سوره(بقره) به یک مقدمه, چهار بخش اصلى و یک خاتمه بخش پذیر است. مقدمه: 1 ـ 39; خطاب به بنى اسرائیل: 40 ـ 121; میراث ابراهیمى: 122 ـ 163; شریعت: 163 ـ 242; آزادسازى کعبه: 243 ـ 283; خاتمه: 284 ـ 286. تبیین بخش سوم از چهار بخش اصلى (آیات 163 ـ 242) از منظر ارتباط و پیوستگى خیلى دشوار است, پس ما بر آن بخش متمرکز مى شویم.
پس از مقدمه (1 ـ 39), بخش نخست (40 ـ 121) انتقاد از یهودیان عربستان را مطرح مى کند. در این بخش, مسلمانان همچون امتى در برابر امت یهود معرفى مى شوند. ولى در بخش دوم (122 ـ 162) چنین ادعا مى شود که امت اسلامى نشانگر استمرار مسیر معنویت ابراهیمى است. بدین سان مسلمانان شاخص ترین نماد میراث ابراهیمى, کعبه را از آنِ خود مى دانند. بنابراین کعبه به عنوان قبله آنان اعلام مى شود که به روشنى مستلزم آن است که آنان باید خود را براى آزاد ساختن میراث ابراهیمى از دست متصدیان بى لیاقت آن یعنى قریش, آماده کنند. ولى این امت جدید نخست نیازمند مجموعه قوانین (شریعت) است و این مطلبما را به بخش سوم مى رساند.
این بخش با بیانى درباره اصل اساسى شریعت جدید, توحید آغاز مى شود (آیات 163 ـ 164). سپس توحید با بت پرستى که مورد نقد است, مقایسه مى شود (165 ـ 167). همانند دیگر جاهاى قرآن, موضوع بت پرستى به موضوع غذاهاى حلال و حرام مى انجامد (168 ـ 176)36. پس از تأکید بر اینکه رفتار انسان باید آکنده از تقوا باشد (177), قوانین عملى مهم براى حفظ صلح و عدالت در جامعه ارائه مى شوند, که شروع آنها با قوانین مربوط به حرمت نفس و احترام به جان انسان ( 178 ـ 179); و حرمت مال و احترام به دارایى هاى دیگران (180- 182) و نیز حکم ابتدایى مربوط به تقسیم متناسب ارثیه است. احترام به جان و مال دیگران مستلزم تمرین خویشتن دارى است و روزه به عنوان وسیله تلقین این انضباط توصیف شده است (183 ـ 187). روزه با از میان بردن حرص, انسان را از غصب دارایى هاى دیگران از راه هایى مثل رشوه خوارى باز مى دارد (188). موضوع روزه به موضوع حجّ و جهاد مى انجامد. ارتباط آنها روشن است, هر سه اینها وسیله انضباط روح اند. ولى حجّ و جهاد در اینجا مناسبت دیگرى دارند.

چنان که در بالا ذکر شد,کعبه باید با زور یعنى جهاد از دست قریش رها شود. ولى جهاد براى آزاد سازى کعبه سبب به وجود آمدن پرسش هایى شد, مثلاً اگر باید جهاد را به عهده گرفت, در ماه هاى حرام چه باید کرد؟37 (189ـ 194). سپس موضوع انفاق یا خرج کردن مال در راه خدا مطرح مى شود; زیرا هزینه جهاد باید تأمین شود (195). آیات 196ـ200 روح حقیقى و روش مناسبى را که حجّ و عمره باید طبق آن انجام شود, وصف مى کنند. آیه 200 از افرادى سخن مى گوید که حتى از موسم حجّ نیز فقط براى اهداف دنیوى بهره مى برند. آیات 204ـ214 شخصیت این افراد, منافقان را با شخصیت مؤمنان حقیقى مقایسه مى کند. ولى این قطعه معترضه است به طورى که با شروع آیه 215, بحث دوباره به موضوع جهاد و انفاق بر مى گردد. گزارش بقیه این بخش را کوتاه مى کنیم. جنگ مشکلات بسیارى را به همراه دارد که از آن جمله مشکل یتیمان و بیوه زن هاست, یک راه براى حلّ این مشکلات تجویز ازدواج مردان با این بیوه زنان است. این امر زمینه را براى بررسى مسائل کلى مربوط به ازدواج و طلاق آماده مى کند. این بحث تا آیه 237 ادامه مى یابد. آیات 238ـ 242 با ارائه مطالبى تکمیلى به این بخش پایان مى دهند. در بقیه این سوره شاید تنها بخشى که توضیح آن از منظر پیوستگى آیات دشوار است ماجراى جنگ بنى اسرائیل علیه فلسطینى هاست (243ـ 251). به نظر اصلاحى بنى اسرائیل براى باز پس گیرى قبله خود (تابوت عهد) به آن جنگ پرداختند, و مبارزه آنان نشان و حکایت از مبارزه مسلمانان براى آزادسازى قبله خود, کعبه دارد.

تفسیر قرن بیستم: تحلیل

1. از آنجا که خیلى از مفسران قرآن که به مناطق مختلفى از جهان اسلام تعلق دارند, بر این عقیده اند که سوره هاى قرآن واحدهاى پیوسته اند و سپس این تلقى را درباره قرآن به کار مى گیرند, پس منطقى است که نتیجه بگیریم این عقیده درمیان مفسران ریشه دوانده است.
شش نویسنده مذکور نه تنها اندیشه سوره به عنوان واحد پیوسته را تأیید مى کنند, بلکه به نظر مى رسد در رویکردى کاملاً مشابه به این موضوع سهیم اند. مثلاً همگى آنان رویکردى تحلیلى ـ ترکیبى را به کار مى برند: نخست سوره را به بخش هایى تقسیم مى کنند و آن گاه روابط میان آن بخش ها را به اثبات مى رسانند. بخش بندى یک مفسر از سوره ممکن است با بخش بندى مفسر دیگر از همان سوره متفاوت باشد. ولى فرض زیربنایى همواره آن است که این بخش ها را مى توان به صورت گفتارى متصل به هم ربط داد.

2. دیدگاه سوره به عنوان واحد پیوسته, بومیِ جهان فکرى اسلامى است.
در قرن بیستم در میان مسلمانان درک رو به رشدى وجود داشته است مبنى بر این که کار تفسیر اسلام باید با قرآن آغاز شود. قرآن همواره به عنوان نخستین منبع شناخت اسلام بوده است. ولى وقتى متوجه شویم که نوشته هاى بى شمارى براین تقدّم تأکید دارند, دشوار نیست که ببینیم پیام آنها آن است که منابع فراقرآنى, که استفاده از آنها به طور بسیار اساسى تفسیر قرآن را تحت تأثیر قرار داده است, باید به طور دقیق و انتقادى بررسى شوند.

به عبارت دیگر متن قرآن باید نخستین داورِ معناى قرآن شود. ولى اگر شدّت الزامات هرمنوتیکى فراقرآنى باید برطرف یا کاسته شود, در این صورت الزامات هرمنوتیکى دیگر از خود قرآن باید جایگزین شود. این امر به طور منطقى منجر مى شود به این که به اهمیت تعیین کننده براى سیاق قرآن قائل شویم. ولى بنابراین دیدگاه که قرآن ماهیتى اتم وار دارد و رویکرد آیه ـ به ـ آیه به قرآن بهترین رویکرد است, سیاق قرآن را نمى توان داراى چنان اهمیتى دانست. سیاق قرآن تنها وقتى مى تواند چنان اهمیتى داشته باشد که قرآن کتابى داراى درجه بالایى از ارتباط و پیوستگى دانسته شود. بدین سان مى توان گفت: مدرنیته شرایطى را فراهم کرده است که تحت آنها دیدگاه سوره به عنوان واحد پیوسته دیدگاهى ممکن الأخذ و بلکه لازم الأخذ شده است.

3. پرسش تعیین کننده این است: این دیدگاه چه تفاوتى را پدید مى آورد؟ گفتن این که سوره هاى قرآن واحدهاى پیوسته اند, چه معنایى دارد؟ آیا این دیدگاه صرفاً قرآن را به لحاظ زیبایى شناسى خوشایندتر مى کند, تا اینکه ویژگى ارتباط و پیوستگى که پیش از این عموماً در قرآن وجود نداشت, اکنون در آن موجود دانسته شود, یا این که این دیدگاه اهمیت هرمنوتیکى مشخصى هم دارد؟ در این مرحله نمى توان به این پرسش پاسخ کاملى داد. درباره نویسنده اى مثل اشرف على ثنوى که با وسواس تمام بر کل مجموعه سنت براى تفسیر قرآن اعتماد مى کند و همواره به آن متوسل مى شود, احتمال کمى هست که این دیدگاه به اصلى داراى ارزش هرمنوتیکى تحوّل یابد. ولى درباره نویسندگانى مانند فراحى, اصلاحى و سید قطب که کاملاً بنیاد ستیزند, به نظر مى رسد این دیدگاه به چنان اصل تحوّل یافته است. مثلاً این سه نویسنده اغلب در حمایت از تفسیر سیاق ـ بنیادِ (context-based) قرآن, اسباب النزول را ردّ مى کنند.

مثال مشخصى بزنیم: اصلاحى درباره این دیدگاهِ عموماً پذیرفته شده که سوره علق: 1 ـ5 نخستین سوره نازل شده است, سخن مى گوید, او مى گوید: این سوره, یک واحد ناگسسته است به این معنا که همه 19 آیه آن باید هم زمان نازل شده باشد. ولى آیات 6ـ 19 همان طور که نگاهى سریع به محتواى آنها حاکى از آن است, نمى توانند نخستین آیات نازل شده, باشند. نتیجه آن که آیات 1 ـ 5 نیز نمى توانند نخستین وحى باشند39.

بنابراین آزمون واقعى نظریه سوره ـ به عنوان ـ یک واحد (sura-as-a-unity) آن است که آیا این نظریه, روش جدیدى را براى بررسى قرآن پدید مى آورد؟ آیا این نظریه از یک سو توانایى دارد شیوه هایى را پدید آورد که به برقرارى روابط قابل قبولى میان آیات و فقرات قرآن کمک کنند و از سوى دیگر قادر بر پدیدآوردن معنایى باشد که بدون آن نتوان پدید آورد؟40

در اینجا مى توانیم خاطرنشان کنیم که نویسندگان جدید اگر همچون گروهى لحاظ شوند, به رغم تفاوت هاى موجود در رویکردشان, سوره را به شیوه اى مى نگرند که با شیوه نویسندگان سنتى مانند رازى تفاوت چشمگیرى دارد. به طور کلى, با تکرار تعبیرات پیشین مى توان گفت که رویکرد نویسندگان سنتى (بخش اول) خطى ـ اتم نگارانه (linear-atomistic) است, در حالى که رویکرد نویسندگان جدید (بخش دوم) اندام وار ـ کل نگرانه (organic-holistic) است. و این بى تردید نشانه نویدبخشى است. در این مرحله برخى اظهارات حدسى را نمى توان بى جا دانست.

4. گلدزیهر (Goldziher) با اشاره به تفاسیر اولیه قرآن, اظهار مى کند که نمى توان از تفسیر سنتى قرآن که معیار یا یکسان باشد سخن گفت; زیرا چنین چیزى وجود ندارد و از یک عبارت قرآنى تفسیرهاى نه تنها مختلف, بلکه متضاد وجود دارد41. این مطلب درباره تفاسیر بعدى قرآن نیز صادق است, تفاسیرى که تا حد زیادى نسخه بردارى از تفاسیر اولیه اند. به نظر مى رسد علت اصلى چنین تفسیرهاى متفاوت و نامتجانس, رویکرد اتم انگارانه مفسران است. از آنجا که معمولاً مى پندارند که در یک زمان تنها یک آیه باید شرح شود, دیگر بررسى آیات قبل و بعد براى رسیدن به تفسیرى که به لحاظ سیاق, مناسب و موجّه باشد, مهم تلقى نمى شود. گلدزیهر همچنین خاطرنشان مى کند که علماى اسلامى امکان همه نوع تفسیرهاى مختلف از یک آیه قرآن را دلیلى بر غناى قرآن مى دانند42. ولى حقیقت آن است که کاربرد اصل اتم انگارانه درباره قرآن, نه تنها قرآن را به کیکى با لایه هاى فراوان, بلکه به توده ملاطى بى قواره تبدیل مى کند. دیدگاه سوره به عنوان واحد پیوسته, اگر به درستى شرح و بسط یابد, مى تواند به پایان دادن تفسیرهاى بى قاعده و خودسرانه و فراهم کردن تفسیرى معتبرتر و پربارتر از قرآن کمک کند. دو حوزه اى که در آنها این تحوّل, هر چند به شیوه هاى متفاوت, مى تواند رخ دهد عبارت اند: از حقوق و ادبیات.

در حقوق نسبت دادن اهمیت تعیین کننده به سیاق براى مقاصد تفسیرى, لازمه منطقى دیدگاه سوره به عنوان یک واحد است. دو تن از عالمان مصر, محمود شلتوت و ابوزهره که نمى توان آنها را به شرمندگى بى دلیل در برابر مدرنیته متهم کرد, بررسى سیاقمندى (contextualized) از آیات مربوط به جنگ و صلح انجام داده اند و مستقل از یکدیگر به این نتیجه رسیده اند که از منظر قرآن, نقطه شروع در حقوق بین الملل صلح است نه جنگ, و قرآن,جنگ را تنها براى دفع تجاوز یا پایان دادن به ظلم تجویز مى کند43.
برخى از جنبه هاى ادبى قرآن مانند عناصر نمایشى را مى توان تنها با این فرض که ترکیب قرآن حفظ شود, به نحو سودمندى بررسى کرد. توشیهیکو ایزوتسو(Toshihiko Izutsu) مى گوید: قرآن با نوعى (نمایش معنوى پرشور) ویژگى یافته است44.
فرض مذکور ممکن است به بررسى هایى بینجامد که نشان دهند قرآن با نمایشى پرشور به معناى ادبى نیز ویژگى یافته است. بنابر این راه هاى جدید بررسى قرآن به عنوان متنى ادبى مى تواند باز شود45.

اظهارات پایانى

امیدوارم توفیق یافته باشم نشان دهم که شمار قابل توجهى از عالمان اسلامى جدید, سوره هاى قرآن را واحدهاى پیوسته مى دانند. من سعى نکردم بررسى مفصلى از روش هاى آنان ارائه دهم, نه تنها از آن رو که چنین کارى در این مقاله امکان پذیر نبوده, بلکه بدان جهت که وظیفه اى را که به عهده گرفتم یعنى برجسته کردن پدیده اى جدید در تفسیر قرآن, به چنان بررسى هایى نیاز نداشت. با این همه انجام آن بررسى گام بعدى خواهد بود.

اگر چه این دیدگاه که سوره هاى قرآن واحدهاى پیوسته اند, ظاهراً جا افتاده و انکار آن کار دشوارى است, ولى کاملاً روشن نیست که این دیدگاه به چه شیوه یا شیوه هایى گسترش خواهد یافت. بیشتر عهده داران رویکرد سوره به عنوان یک واحد عالمان سنتى اى اند که حاضر نیستند در احتمالات قابل طرح فراتر از حدّ معین آن رویکرد, کاوش کنند.این مسئله را که آیا این دیدگاه صرفاً به گرایشى نهفته تبدیل مى شود, نه به موجى شدید, به حدیث نفسى تفسیرى تبدیل مى شود, نه به اصل تفسیرى خیلى مهم, باید به انتظار نشست. جالب خواهد بود ببینیم که این تحوّل جدید در اندیشه تفسیرى مسلمانان چگونه بر پایه مبانى علمى غربى پیش مى رود. از یک سو عالمان غربى نمى توانند آن را نادیده بگیرند و از سوى دیگر عالمان مسلمان در تلاش براى تضمین درستى این تحوّل نمى توانند از آراى غربیان درباره ترکیب قرآن چشم بپوشند. اگر این مقاله نیاز عالمان مسلمان و غربى را به بحث از تحوّلى جدید, تفهیم کرده باشد, به مراد خود رسیده است46.


________________________________________
پی نوشت ها:
1. مشخصات کتابشناختى اصل این مقاله چنین است:
mustansir, Mir, “The Surah as Unity”, in The Koran, critical concepts in islamic studies, ed. by colin turner, Frist Published 2004 by Routlege Curzon, vol 4 p. 198 -209.
2. مستنصر میر پاکستانى الاصل و استاد مطالعات اسلامى در دانشگاه یانگ استون استیت در اهایو است. برخى از آثار وى عبارت اند از: انسجام در قرآن, بررسى مفهوم نظم از نظر اصلاحى در تدبر قرآن (ایندیاناپولیس 1986); فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم قرآنى (1987); لاله اى در بیابان, منتخبى از اشعار محمد اقبال (لندن 2000); و مقالات: ادبیات قرآن, شوخى در قرآن; طنز در قرآن, پژوهشى در قصه یوسف; گفت و گو در قرآن; وى همچنین مقالاتى در دائره المعارف قرآن انگلیسى 5 جلدى (چاپ لیدن) دارد.

20 . اشرف على ثنوى (1280 ـ 1362/ 1863 ـ 1943) یکى از مشهورترین شخصیت هاى دینى هند و پاکستان بود و خیلى از دوستدارانش به نشانه احترام او را حکیم الامّه نامیدند. گفته شده که او بیش از هشتصد کتاب نوشته که طیف گسترده اى از نوشته هاى دینى اسلامى را دربر مى گیرند. تفسیر او بر قرآن, بیان القرآن (12 جلد, چاپ بازبینى شده; کراچى و لاهور 1353; چاپ اول 1326) یکى از آثار برجسته اوست. این تفسیر هم زمان دو گروه از خوانندگان, عالم و عامى, را مخاطب خود مى داند. متن اصلى که متشکل از ترجمه و توضیحى و بحث هایى درباره موضوعات مهم است, براى خوانندگان معمولى و به زبان اردو است; یادداشت ها که به مسائل فنّى گوناگونى مى پردازد, براى اهل علم و به زبان عربى است.
21 . ثنوى, ج9, ص 16 ـ 18.
22 . سید قطب (1324 ـ 1386/ 1906 ـ 1966) رهبر معروف اخوان المسلمین مصر, به اتهام آشوبگرى از سوى حکومت مصر اعدام شد. تفسیر او بر قرآن, فى ظلال القرآن ( 6 جلد; بیروت 4ـ 1392/4ـ 1973) که حاوى برخى ویژگى هاى ادبى قرآن است, در جهان عربى و اسلامى خیلى رواج دارد.
23 . گاهى او از واژه محور استفاده نمى کند, ولى از توصیفات دیگرى براى رساندن همین مفهوم استفاده مى کند, مثلاً ( در سوره شعراء): موضوع هذه السوره الرئیسى هو… (ج5, ص 2583).

26 . محمد عزّت دروزه, التفسیر الحدیث (12 جلد; مصر 3 ـ 1381/ 4ـ 1962). در این تفسیر سوره ها بنابر ترتیب نزول شان تفسیر شده اند.

29 .محمدحسین طباطبائى (1312ـ 1402/ 1903ـ 1981) عالم برجسته ایرانى معاصر, تفسیر مفصلى بر قرآن نوشته است, المیزان فى تفسیر القرآن, 20 جلد, بیروت 4ـ 1393/ 4ـ 1973; جلد 21 که در 1985 چاپ شده, شامل نمایه موضوعى مفصلى بر این تفسیر است.

32 . حمیدالدین فراحى ( 1280ـ 1349/ 1863ـ 1930) که بیرون از هند و پاکستان کمتر شناخته شده است, مشارکت قابل توجهى در تفسیر قرآن داشته است. در چند رساله دیدگاهش را درباره پیوستگى اندام وار در قرآن عرضه کرده و از آن دفاع نموده است. فراحى که چارچوبى نظرى براى تفسیر قرآن پدید آورده بود, شروع به نوشتن تفسیرى بر قرآن کرد ولى قبل از مرگش تنها توانست تعداد کمى از سوره ها را تفسیر کند. تفسیرهاى او بر چهارده سوره کوتاه که (به جز یکى) به عربى نوشته شده و در مجلدات جداگانه اى چاپ شده, در ترجمه اى به زبان اردو قابل دستیابى است: مجموعه تفاسیر فراحى (لاهور 1973) که شاگردش امین احسن اصلاحى آن را گرد آورده است.
اصلاحى (متولد 1324/ 1906) به پیروى از اصول و روش هاى استادش, تفسیر کاملى بر قرآن نوشته است: تدبر قرآن (8 جلد; لاهور 1967 ـ 1980). براى شرح کوتاهى از زندگى فراحى و اصلاحى و بررسى مفصل تر دیدگاه هایشان بنگرید به کتاب من Coherence in the Qur’an (در زبان فارسى مى توان به پژوهشى تازه منتشر شده در این باره مراجعه کرد: سید على آقایى, (انسجام قرآن; رهیافت فراحى ـ اصلاحى در تفسیر) در پژوهش هاى قرآنى, ش 50 ـ 49, ص 215ـ 259).

ویرایش بوسیله کاربر 1397/01/11 02:12:06 ب.ظ  | دلیل ویرایش: edit

کاربرانی که در حال مشاهده انجمن هستند
Guest
جهش به انجمن  
شما مجاز به ارسال مطلب در این انجمن نمی باشید.
شما مجاز به ارسال پاسخ در این انجمن نمی باشید.
شما مجاز به حذف مطلب ارسالی خود در این انجمن نمی باشید.
شما مجاز به ویرایش مطلب ارسالی خود در این انجمن نمی باشید.
شما مجاز به ایجاد نظر سنجی در این انجمن نمی باشید.
شما مجاز به رای دادن در این انجمن نمی باشید.

قدرت گرفته از YAF 1.9.6.1 | YAF © 2003-2018, Yet Another Forum.NET
این صفحه در مدت زمان 0.765 ثانیه ایجاد شد.
logo-samandehi